Historia Irlandii

Historia Irlandii obejmuje kilka tysięcy lat i pozostawiła po sobie liczne zabytki archeologiczne oraz ślady dawnych kultur. Na terenie wyspy znajduje się około 130 tysięcy obiektów uznawanych za zabytki, a rozwój technologii archeologicznych, w tym badań satelitarnych, pozwala na odkrywanie kolejnych stanowisk. Wyspa nie została podbita przez Cesarstwo Rzymskie, dzięki czemu zachowały się tam liczne pozostałości kultur prehistorycznych niezwiązanych z cywilizacją rzymską. Wiedza o dawnych mieszkańcach Irlandii opiera się przede wszystkim na badaniach stanowisk archeologicznych, sposobów pochówku oraz przedmiotów odnajdywanych w grobowcach. Do najbardziej znanych zabytków megalitycznych należą grobowce korytarzowe w Newgrange, Knowth i Dowth, datowane na około 2500 r. p.n.e.^[1.1]

Najstarsze ślady obecności człowieka w Irlandii pochodzą z okresu mezolitu i datowane są na około VIII tysiąclecie p.n.e.^[1.1] Pędzili koczowniczy tryb życia, trudnili się myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem. Istotny wpływ na rozwój kultury Irlandii wywarli Celtowie, którzy przybyli na wyspę prawdopodobnie między IX a VI wiekiem p.n.e. Społeczność celtycka była podzielona na liczne niewielkie królestwa, które z czasem zostały podporządkowane większym prowincjom, takim jak Ulster, Connacht, Munster i Leinster^[1.1]. W IV tysiącleciu p.n.e.^[2.1] z kontynentu europejskiego dotarła rewolucja neolityczna, zapoczątkowując uprawę zbóż^[3.1], upowszechnił się osiadły tryb życia i hodowla. W epoce neolitu nastąpił też wielki rozwój budownictwa megalitycznego, w tym zwłaszcza grobów korytarzowych (najsłynniejszy w Newgrange^[2.2]; około 2000–1800 p.n.e. zapoczątkowano metalurgię brązu (miedź pozyskiwano z miejscowych złóż); w II i I tysiącleciu p.n.e. rozwijała się także obróbka złota, a wyroby z brązu i złota były przedmiotem eksportu do Brytanii i na kontynent europejski. W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. upowszechniało się użycie żelaza, zastępującego stopniowo brąz; z okresem tym wiążą się początki obecności w irlandzkiej kulturze lateńskiej (datowane na ok. III w. p.n.e.) oraz ludności celtyckiej.

W V wieku, po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego, do Irlandii przybywali chrześcijańscy mnisi i uczeni uciekający przed najazdami barbarzyńców w Europie. Zakładali oni klasztory, rozwijali piśmiennictwo oraz działalność misyjną. Wiele dawnych miejsc kultu zostało zaadaptowanych na potrzeby chrześcijaństwa^[1.1].

Koncepcja istnienia wielkiej (wielkich) inwazji Celtów na Irlandię nie znalazła potwierdzenia archeologicznego. Wskazuje się raczej na możliwość najazdów niewielkich grup i/lub długotrwałego, pokojowego napływu i oddziaływania kulturowego, które doprowadziły do asymilacji miejscowej przedindoeuropejskiej ludności i wytworzenia się społeczeństwa sceltyzowanego w sensie dzielenia wspólnej kultury i języka celtyckiego. Jak się przypuszcza, spisana w średniowieczu epika irlandzka, opiewająca walki bohaterów i królów irlandzkich (tzw. epoki heroicznej), mogła stanowić odbicie rzeczywistych wydarzeń z końca I tysiąclecia p.n.e. i pierwszych wieków n.e. W IV w. n.e. Celtowie z Irlandii (Irowie) rozpoczęli łupieżcze ataki na rzymską Brytanię (byli znani przez Rzymian i w rzymskiej zachodniej Europie jako Szkoci, łac. Scotti). U schyłku starożytności i w początkach średniowiecza migrowali też na zachodnie wybrzeże obecnej Walii i Szkocji (Dalriada).

Irlandia była wówczas krajem rolniczym, a osadnictwo tworzyły pojedyncze gospodarstwa, niewielkie osady i grody oraz umocnione osady (crannog) na sztucznych wyspach na jeziorach, ponieważ nie było miast. Podstawową komórkę społeczeństwa stanowiła wielka rodzina patriarchalna (fine); tradycyjne prawo, przekazywane przez brehonów, regulowało szczegółowo stosunki wewnątrz silnie zhierarchizowanego społeczeństwa, obejmującego wiele warstw od uprzywilejowanych (z królami na czele) przez ludzi wolnych po niewolnych i niewolników. Szczególną pozycję przyznawano części rzemieślników i artystów, kwalifikowanym (jak kowale, lekarze, harfiści) jako ludziom wolnym lub (np. filidowie) uprzywilejowanym. Pod względem politycznym wyspa dzieliła się na bardzo liczne, małe królestwa (tuath), rządzone przez króla (ri). Większość z nich była zależna od królów wyższego szczebla, aż po władców (ri cóicid) pięciu federacji prowincjonalnych: Connachta, Laighin, An Mhidhe, An Mhumha i Ulaidh (ob. Ulster) w V w. dominację w północnej połowie kraju zdobył ród Uí Néill, roszczący później pretensje do zwierzchnictwa nad całą Irlandię.

Starożytne wpływy rzymskie w Irlandii były raczej nikłe. Imperium nie podjęło próby podboju wyspy, mimo bliskości Brytanii. Efektem wpływów stało się zapewne stworzenie celtyckiego pisma ogamicznego, używanego w IV–VII w. w południowej Irlandii. Chrześcijaństwo dotarło początkowo do południowych i południowo-wschodnich części wyspy, a w V–VI w. dokonała się pełna chrystianizacja ludności; nieco późniejsza tradycja zasadniczą rolę przypisała tu misji św. Patryka w połowie V w. Pierwszeństwo wśród ośrodków kościelnych zyskał Armagh. Jedną z charakterystycznych cech iryjskiego chrześcijaństwa stał się monastycyzm.

Od VI wieku liczne klasztory stanowiły podstawę struktury kościelnej Irlandii, pełniąc zarazem funkcję ośrodków studiów religijnych, nauczania, sztuki i piśmiennictwa. W VII i VIII wieku irlandzkie klasztory stały się jednymi z najważniejszych centrów nauki i kultury chrześcijańskiej w Europie. Rozwijano w nich studia nad łaciną, twórczość artystyczną oraz działalność skryptoryjną, a wyspa była celem podróży uczonych z kontynentu europejskiego. Wzajemne oddziaływanie chrześcijaństwa i tradycji celtyckich doprowadziło do rozkwitu irlandzkiej sztuki i literatury w języku łacińskim oraz staroirlandzkim. Powstawały bogato iluminowane rękopiśmienne księgi religijne, a także rozpoczęto spisywanie dotąd przekazywanych ustnie opowieści epickich i traktatów prawnych. Rozwijały się również sztuka zdobnicza i piśmiennictwo. W tym okresie powstały bogato iluminowane manuskrypty, w tym Księga z Kells, przechowywana obecnie w bibliotece Trinity College w Dublinie^[1.2]. Do najważniejszych zabytków irlandzkiego rzemiosła artystycznego należą także brosza z Tary oraz kielich z Ardagh, znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego Irlandii^[1.2]. Okres ten uznawany jest za jeden z najważniejszych etapów rozwoju średniowiecznej kultury Irlandii^[1.1]. Irlandia stała się centrum kulturalno-religijnym promieniującym na zachodnią Europę. Mnisi irlandzcy chrystianizowali Piktów (w ob. Szkocji) i północnych Anglosasów. Pochodzący z Irlandii uczeni i mnisi przyczynili się do odrodzenia kulturalnego w państwie Franków. Jeden z nich – św. Kolumban Młodszy w 591 r. opuścił Irlandię i udał się do Europy kontynentalnej, gdzie propagował irlandzkie ideały monastyczne i założył kilka, jak się miało później okazać, wpływowych klasztorów^[4].

Wyprawy rycerzy anglonormandzkich w latach 1169–1170 i 1171–1172 ich suwerena, Henryka II angielskiego, zapoczątkowały podbój Irlandii przez Anglię. Mimo hołdu złożonego Henrykowi II przez większość władców irlandzkich, podbój ten miał charakter połowiczny. Domeną króla był rejon Dublina, Anglonormanowie otrzymali obszerne nadania w głębi kraju i podbijali kolejne ziemie, wznosili twierdze, ale nigdy nie zdołali opanować całej wyspy. Podległość rodzimych przywódców irlandzkich wobec angielskiej władzy miała często charakter formalny, a w drugiej połowie XIII w. ich opór przeciw Anglii wzrósł. Po podboju normańskim Irlandia znalazła się pod zwierzchnictwem monarchów angielskich^[1.2]. Normanowie stopniowo umacniali swoją pozycję polityczną i gospodarczą, stając się wpływowymi właścicielami ziemskimi^[1.2]. Ograniczona liczebność kolonistów angielskich w Irlandii oraz wpływy irlandzkiej kultury prowadziły do celtyzacji części przybyszów; władza angielska usiłowała jej zapobiec przez prawne utrwalanie odrębności kolonistów (mających reprezentację w lokalnym Parlamencie, który powstał w drugiej połowie XIII w.) w stosunku do ludności miejscowej. Najbardziej znanym przejawem takiej legislacji były statuty z Kilkenny z 1366 r. Około 1400 r. teren angielskiej kolonii w Irlandii ograniczył się do niewielkiego obszaru wokół Dublina (tzw. Palisada). Pozostała część kraju była podzielona między wielkie posiadłości lordów angloirlandzkich (czyli pochodzenia anglonormandzkiego) i rodzime rodów, o różnym stopniu lojalności wobec Korony. W XV w. gł. rolę odgrywali FitzGeraldowie (gałęzie hrabiów Desmond i Kildare) i Butlerowie (hr. Ormonde); wśród rodów rodzimych szczególną pozycję (gł. na północy kraju) utrzymywali O’Neillowie (Ui Neill). Nie zostały zarzucone irlandzkie obyczaje, stroje, pozostał język, a nawet stare prawo.

W końcu XV w. Tudorowie wszczęli działania na rzecz wzmocnienia centralnej władzy angielskiej nad Irlandią. W 1494 roku namiestnikiem Irlandii został Edward Poynings^[3.2]. Wprowadził on tzw. prawa Poyningsa, które poddały Parlament Irlandii kontroli angielskiej. W latach 1536–1537 Henryk VIII narzucił Kościołowi w Irlandii zwierzchnictwo króla (w miejsce papieskiego), a w 1541 r. przyjął tytuł króla Irlandii^[3.3]. W XVI w. rozbudowano administrację na wzór angielski i upowszechniono angielskie prawa, tłumiąc bunty lokalne i wielkich rodów. Władza zyskiwała możliwość wywłaszczania rebelianckich właścicieli ziemskich i zastępowania ich lojalnymi kolonistami angielskimi. Buntujący się lordowie szukali wsparcia u papieża i w Hiszpanii. Stopniowo opór przeciw polityce angielskiej zaczął się pokrywać z podziałem religijnym. Anglikanizm stał się wyznaniem jedynie nowych kolonistów angielskich i warstwy rządzącej, natomiast ludność irlandzka i większość ludności angloirlandzkiej (tzw. Staroanglicy) pozostała przy katolicyzmie. W 1592 r. Elżbieta I założyła anglikański uniwersytet w Dublinie (Trinity College). Złamanie powstania w latach 1594–1603 rodów O’Neillów i O’Donnellów położyło kres sile ostatnich wielkich rodów irlandzkich, faktycznie zakończyło podbój Irlandii przez Anglię i umożliwiło rozpoczęcie systematycznej oraz prowadzonej na szeroką skalę kolonizacji prowincji Ulster przez osadników protestanckich (anglikanów i prezbiterian) z Anglii i Szkocji.

Przybycie protestanckich osadników do Irlandii przyczyniło się do narastania konfliktów religijnych, które szczególnie silnie zaznaczyły się w Ulsterze^[1.3]. Kolejni monarchowie angielscy prowadzili politykę ograniczania praw irlandzkich katolików^[1.3]. W 1641 roku, w okresie narastającego konfliktu między Karolem I a purytańską opozycją w Anglii, irlandzcy katolicy wzniecili powstanie irlandzkie z lat 1641–1652. Powstanie zostało brutalnie stłumione przez wojska Olivera Cromwella, którego działania należą do najbardziej represyjnych okresów w historii Irlandii^[1.3]. Po zakończeniu walk władze angielskie zastosowały szeroko zakrojone represje wobec katolickich właścicieli ziemskich, konfiskując ich majątki lub przesiedlając ich do ubogich hrabstw zachodnich. Na mocy ustawy o osadnictwie z 1652 roku przejęte ziemie przekazywano protestanckim osadnikom oraz żołnierzom Cromwella^[1.3].

Nie zmienił się w ten sposób charakter osadnictwa w większości Irlandii (na ziemi nadal pracowali irlandzcy chłopi), ale zapoczątkowano tworzenie w Irlandii warstwy angielskich właścicieli ziemi (landlordów). Nadzieję na zmianę sytuacji katolików przyniosło w Anglii panowanie od 1685 roku katolickiego króla Jakuba II, co skłoniło irlandzkich katolików do poparcia go w wojnie z Wilhelmem III Orańskim toczonej w latach 1689–1691 na terytorium Irlandii. Kluczowym momentem konfliktu była klęska wojsk katolickich w bitwie nad Boyne w 1690 roku, która przesądziła o zwycięstwie Wilhelma i utrwaleniu dominacji protestanckiej mniejszości nad katolicką większością kraju^[1.3]. Sytuacja katolików uległa wówczas dalszemu pogorszeniu, kiedy zdetronizowany Jakub II został ostatecznie pokonany przez Wilhelma Orańskiego. Rok później zawarto traktat z Limerick, przewidujący przywrócenie części praw katolikom pod warunkiem opuszczenia Irlandii przez zwolenników Jakuba II^[1.3]. Wydarzenie to, określane mianem „odlotu dzikich gęsi”, doprowadziło do emigracji około 14 tysięcy irlandzkich żołnierzy i właścicieli ziemskich^[1.3]. W kolejnych latach wprowadzono przepisy ograniczające prawa katolików do posiadania ziemi oraz udziału w życiu politycznym^[1.3]. Działania władz angielskich przyczyniały się do wzrostu irlandzkiego patriotyzmu oraz niechęci wobec administracji podporządkowanej Anglii^[1.3]. Po 1691 r. nastąpiły nowe konfiskaty ziemi katolików. Wydano liczne ustawy skierowane przeciw ludności katolickiej w Irlandii. Przywrócono obowiązek płacenia przez wszystkich mieszkańców (niezależnie od wyznania) podatku na rzecz państwowego Kościoła anglikańskiego. Zakazano katolikom zasiadania w irlandzkim Parlamencie; tzw. prawa karne uniemożliwiły katolikom obejmowanie wszelkich stanowisk w urzędach i wojsku, wykonywanie zawodów prawniczych, nauczanie, uczenie się za granicą, kupowanie ziemi lub dziedziczenie jej po protestantach. Zdecydowano o usunięciu większości duchowieństwa katolickiego z Irlandii. Wielu katolickich właścicieli ziemi przeszło na anglikanizm. Udział posiadanej przez katolików ziemi w Irlandii spadł z 59% w 1641 r. do 5% w 1778 r.

Pomimo napięć politycznych XVIII wiek był okresem rozwoju gospodarczego i urbanistycznego Irlandii^[1.3]. W tym czasie powstały liczne budowle w stylu georgiańskim, które do dziś stanowią charakterystyczny element architektury wielu irlandzkich miast^[1.3]. W Dublinie wzniesiono m.in. gmach parlamentu (obecnie siedzibę Bank of Ireland), Leinster House, Muzeum Narodowe Irlandii, Bibliotekę Narodową oraz kompleks sądów Four Courts^[1.3]. Rozbudowywano również układ urbanistyczny miast, tworząc szerokie ulice, place, parki oraz reprezentacyjne szeregi kamienic^[1.3]. Na terenach wiejskich powstawały okazałe rezydencje arystokratyczne, takie jak Russborough House, Powerscourt Estate, Castletown House, Bantry House oraz Newbridge House^[1.3]. Jednocześnie silne ograniczenia swobody handlu irlandzkiego uniemożliwiały eksport wyrobów z Irlandii i niszczyły możliwość rozwoju gospodarczego, powodując rosnącą nędzę kraju. Zmianę polityki brytyjskiej wymusiła wojna z kolonistami amerykańskimi w latach 1775–1783 i popierającymi je państwami europejskimi. Władze brytyjskie zdecydowały się na złagodzenie szykan wobec katolików (Akty ulżenia katolikom), a pod naciskiem irlandzkich protestantów (wśród których wybitną rolę odgrywał H. Grattan) na zniesienie restrykcji handlowych i przyznanie w latach 1782–1783 Irlandii niezależności legislacyjnej i sądowniczej. Wkrótce dyskusje nad reformą Parlamentu, przyznaniem katolikom praw polit., a także spory o ziemie i echa rewolucji francuskiej wzmogły napięcia w kraju.

Proces dochodzenia Irlandii do niezależności politycznej był długotrwały i wiązał się z licznymi konfliktami^[1.4]. W 1791 r. powstało Towarzystwo Zjednoczonych Irlandczyków (z Th.W. Tone’em), żądające zdecydowanych reform, a w 1795 r. powstało probrytyjskie protestanckie i antykatolickie Towarzystwo Orańskie (oranżyści). Przy wsparciu Francuzów zjednoczeni Irlandczycy wzniecili powstanie irlandzkie w 1798 r. przeciwko panowaniu brytyjskiemu, na którego czele stanął protestancki działacz i adwokat Wolfe Tone^[1.4]. Powstanie zostało krwawo stłumione, a w jego następstwie śmierć poniosło około 50 tysięcy osób^[1.4].

Po jego upadku rozwiązano parlament irlandzki, a w 1800 roku na mocy Aktu Unii Irlandia została włączona przez unię realną do Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii^[1.4]. Protestanccy posłowie z Irlandii weszli do brytyjskiej Izby Gmin. Pomimo formalnego połączenia obu państw irlandzcy katolicy przez wiele lat pozostawali pozbawieni pełni praw politycznych i dopiero od 1829 roku mogli uzyskiwać reprezentację w Izbie Gmin^[1.4].

W 1803 r. doszło do nieudanego buntu pod przywództwem R. Emmeta. Kryzys gospodarczy w państwie brytyjskim, jaki nastąpił po zakończeniu wojen z Francją w 1815 r., nasilił trudną sytuację na wsi irlandzkiej. Była ona przeludniona i bardzo uboga, a irlandzcy chłopi-dzierżawcy, pozbawieni praw do ziemi, znajdowali się stale w obliczu groźby usunięcia z gospodarstwa lub podniesienia przez landlorda czynszu dzierżawnego. Wzrosła emigracja (istniejąca od końca XVII w.) do bryt. kolonii. Wkrótce na scenę polityczną wrócił nierozwiązany problem praw politycznych katolików. Ruch na rzecz równouprawnienia, zorganizowany i kierowany w latach 20. XIX w. przez D.O’Connella, nabrał masowego charakteru, powodując rozobudzenie politycznej świadomości irlandzkich rzesz katolików. Pod jego naciskiem rząd i Parlament brytyjski zdecydowały się w 1829 r. na równouprawnienie katolików w całym państwie. Natomiast wszczęta wkrótce potem przez O’Connella, również pokojowa i masowa, kampania z 1843 roku na rzecz rozwiązania unii z 1800 r. napotkała zdecydowany sprzeciw brytyjski i załamała się.

W latach 1845–1849 Irlandię dotknęła klęska wielkiego głodu, spowodowana zarazą ziemniaczaną niszczącą podstawowe źródło pożywienia ludności wiejskiej^[1.5]. Według szacunków w wyniku głodu zmarło około miliona osób, a kolejny milion wyemigrował, głównie do Stanów Zjednoczonych^[1.5]. Irlandzka diaspora odegrała później istotną rolę w finansowaniu ruchów republikańskich dążących do uzyskania niepodległości^[1.5]. W ciągu 10 lat liczba ludności Irlandii spadła z 8,2 mln (1841) do 6,5 mln (1851). Powstały duże skupiska ludności irlandzkiej w przemysłowych miastach Anglii i Szkocji oraz liczna społeczność irlandzka w Stanach Zjednoczonych. Katastrofa w latach 1845–1849 spowodowała też zmiany społeczne i gospodarcze na wsi irlandzkiej. Wzrosła przeciętna wielkość gospodarstw, a produkcja rolna nabrała bardziej zróżnicowanego charakteru. Mimo ustąpienia zarazy, emigracja, choć w mniejszym wymiarze, trwała nadal i populacja Irlandii ciągle się zmniejszała (4,4 mln, 1911). W latach 1800–1920 z Irlandii wyemigrowało na stałe co najmniej 8 milionów osób.

Od połowy XIX w. w polityce irlandzkiej rozwijały się pokojowe ruchy polityczne. Dominowały dwie zasadnicze kwestie: zwiększenia zakresu niezależności narodowej oraz praw chłopów do ziemi^[1.5]. W obu tych nurtach walkę o prawa Irlandczyków prowadzono na dwa sposoby: metodami legalnymi i parlamentarnymi oraz poprzez działalność konspiracyjną i zbrojną. Do ugrupowań stosujących środki legalne należał przede wszystkim rozwijający się od 1870 roku ruch na rzecz autonomii dla Irlandii. Jednym z najważniejszych działaczy tego okresu był Charles Stewart Parnell, założyciel Narodowej Ligi Ziemskiej^[1.5] oraz Isaac Butt i John Redmond^[3.4].

Narodowej Ligi Ziemskiej^[1.5]. Organizacja ta prowadziła kampanię przeciwko właścicielom ziemskim eksmitującym dzierżawców, nawołując do społecznego ostracyzmu wobec takich osób^[1.5]. Od nazwiska zarządcy ziemskiego Charlesa Boycotta, przeciwko któremu zastosowano tę formę protestu w hrabstwie Mayo, do języka angielskiego weszło słowo „bojkot”^[1.5]. Do nurtu radykalnego należały: Młoda Irlandia w latach 40. (próba powstania w 1848 r.) oraz ruch fenian (kolejna nieudana próba powstańcza w 1867 r.) i Irlandzkie Bractwo Republikańskie (IRB). Parnell opowiadał się za przyznaniem Irlandii autonomii w ramach Zjednoczonego Królestwa, określanej mianem Home rule, a nie za pełną niepodległością^[1.5]. W społeczeństwie irlandzkim narastał jednak podział pomiędzy zwolennikami utrzymania unii z Wielką Brytanią a ruchami niepodległościowymi^[1.5].

W 1869 r. liberalny rząd brytyjski W.E. Gladstone’a odebrał Kościołowi anglikańskiemu w Irlandii uprzywilejowany status i oddzielił Kościół od państwa^[3.4]. W latach 70. i 80. działalność irlandzkiego stronnictwa (pod przywództwem Parnella) w brytyjskiej Izbie Gmin, masowy ruch zorganizowany przez Irlandzką Narodową Ligę Ziemską i życzliwe podejście Gladstone’a do spraw Irlandii przyczyniły się do wzmocnienia praw chłopów do ziemi i ułatwiły im stopniowe wykupywanie jej z rąk angielskich właścicieli ziemskich. Natomiast nie zdołano przeforsować przyjęcia przez brytyjski parlament ustawy o autonomii Irlandii. Trwająca od drugiej połowy XVIII w. zwiększona mobilność społeczeństwa i różnorodność kontaktów ze światem anglojęzycznym spowodowały, że w drugiej połowie. XIX w. język irlandzki był znany już tylko niewielkiej mniejszości mieszkańców Irlandii. W końcu XIX w. powstał ruch odrodzenia kulturowo-narodowego, organizowany zwłaszcza przez Ligę Gaelicką, propagujący: powrót do ojczystego języka, znajomość historii narodowej i celtycką kulturę (odrodzenie celtyckie).

Przed I wojną światową na czoło organizacji politycznej w Irlandii zaczęła się wysuwać patriotyczna Sinn Féin (pod kierunkiem A. Griffitha). W dużych miastach powstawały robotnicze związki zawodowe i ujawniły się konflikty społeczne (w 1913 r. wielki strajk w Dublinie). Powrót na arenę polityczną projektu nadania autonomii Irlandii wywołał w Ulsterze nasilenie ruchu protestanckiego unionistów (tj. zwolenników utrzymania unii Irlandii z Wielką Brytanią). W 1913 r. powstały paramilitarne organizacje: socjalistyczno-republikańska, unionistyczna i irlandzka narodowa. W 1916 r. kolejne powstanie irlandzkie (powstanie wielkanocne), wzniecone przez IRB w Dublinie pod przywództwem P. Pearse’a, także zakończyło się klęską.

W wyborach w grudniu 1918 r. do brytyjskiej Izby Gmin (pierwszych o charakterze powszechnym: bez cenzusu majątkowego i z udziałem kobiet) zwycięstwo w większości okręgów irlandzkich odnieśli kandydaci Sinn Féin, a w okręgach w północnej części Irlandii unioniści. Posłowie z Sinn Féin zbojkotowali Izbę Gmin, 21 stycznia 1919 r. zebrali się w Dublinie jako narodowe zgromadzenie irlandzkie (Dáil Éireann) i ogłosili deklarację niepodległości Irlandii. Prezydentem został Éamon de Valera. Wielka Brytania nie uznała tych działań. Wkrótce nieregularną wojnę z brytyjskimi siłami wojskowymi i policyjnymi wszczęła Irlandzka Armia Republikańska (IRA) pod przywództwem Michaela Collinsa, prowadzona głównie metodami partyzanckimi^[1.5]. Irlandzka Armia Republikańska przeprowadzała zamachy i ataki na przedstawicieli administracji brytyjskiej oraz siły bezpieczeństwa, co prowadziło do eskalacji przemocy oraz działań odwetowych ze strony władz brytyjskich^[1.5][1.6].

W 1920 r. Wielka Brytania zdecydowała o nadaniu autonomii osobno Irlandii południowej (26 hrabstw) i północnej (6 hrabstw z ludnością w większości protestancką), dzieląc wyspę według kryterium religijno-narodowego. W czerwcu 1921 r. unioniści utworzyli w Belfaście rząd Irlandii Północnej. W lipcu 1921 r. został zawarty rozejm między IRA a armią brytyjską, w październiku 1921 roku rozpoczęły się rozmowy pokojowe w Londynie, zakończone podpisaniem 6 grudnia 1921 roku traktatu angielsko-irlandzkiego, który potwierdził podział Irlandii i zdecydował o stworzeniu z 26 hrabstw Irlandii południowej Wolnego Państwa Irlandzkiego (irl. Saorstat Éireann) o statusie dominium brytyjskiego^[2.3]. W styczniu 1922 r. na czele tymczasowych władz irlandzkich stanęli Griffith i Collins. W tym samym roku sejm irlandzki uchwalił konstytucję^[2.4]. Traktat z 1921 roku, ratyfikowany w 1922 roku, wywołał głęboki rozłam wśród Irlandczyków. Postanowienia porozumienia spotkały się ze sprzeciwem części społeczeństwa, zwłaszcza w północno-wschodniej Irlandii, gdzie dominowała ludność protestancka opowiadająca się za utrzymaniem unii z Wielką Brytanią^[1.6]. Ostatecznie zdecydowano o podziale wyspy — sześć z dziewięciu hrabstw Ulsteru pozostało częścią Zjednoczonego Królestwa jako Irlandia Północna, posiadająca własny parlament^[1.6]. Jego przeciwnicy, żądający pełnej niepodległości i jedności Irlandii, wszczęli w dominium wojnę domową w latach 1922-1923, która zakończyła się ich porażką^[1.6]. W dominium król brytyjski reprezentowany był przez gubernatora, a funkcję rządu pełniła Rada Wykonawcza odpowiadająca przed dwuizbowym parlamentem^[5]. W w latach 1922–1932 przewodniczącym Rady był William Thomas Cosgrave. W 1926 r. przeciwnicy traktatu, z de Valerą na czele, utworzyli partię Fianna Fáil^[2.5], która w 1932 r. zwyciężyła w wyborach parlamentarnych i w latach 1932^[2.6]-1948 sprawowała rządy. W 1933 r. w opozycji do niej powstała partia Fine Gael (FG). Rząd Fianna Fáil, pod przywództwem de Valery, przystąpił do ograniczania zależności Irlandii od Wielkiej Brytanii. Wojna ekonomiczna w latach 1932-1938 przyczyniła się do rozluźnienia więzów gospodarczych. Uchwalona 1937 r. konstytucja proklamowała suwerenność państwa^[2.6] pn. Éire (tj. Irlandia); w 1938 r. został wybrany pierwszy prezydent Irlandii, Douglas Hyde, a wojska brytyjskie opuściły bazy na wybrzeżu Irlandii. Konstytucja zawierała m.in. zapis określający całą wyspę Irlandię jako terytorium narodowe i uznawała prawo władz państwa irlandzkiego do jurysdykcji nad całą wyspą (tymczasowo je ograniczając do 26 hrabstw); przyznawała też uprzywilejowany status Kościołowi katolickiemu. W dziedzinie gospodarki rząd w latach 1932-1948 wprowadził politykę interwencjonizmu państwowego i industrializacji.

10 września 1923 r. Irlandia została przyjęta do Ligi Narodów; w 1928 r. należała do państw założycieli Paktu Brianda-Kellogga.

Podczas II wojny światowej Irlandia zachowała neutralność^[2.5]. Po wojnie objęto ją planem Marshalla, w 1948 r. została członkiem Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej, a w 1961 r. OECD. W 1949 r. była współzałożycielem Rady Europy. W 1955 r. została przyjęta do Organizacji Narodów Zjednoczonych; mimo bliskich kontaktów politycznych i gospodarczych ze Stanami Zjednoczonymi i państwami Europy Zachodniej, pozostała militarnie neutralna. Rządząca w latach 1948–1951 i 1954–1957 wielopartyjna koalicja (przeciwników FF) z premierem Johnem A. Costello (z FG) proklamowała Irlandię republiką (1949). W latach 1951–1954, 1957–1973 i 1977–1981 rządy sprawowała ponownie Fianna Fáil premierami kolejno byli: Éamon de Valera, Seán Lemass, Jack Lynch, Charles Haughey), a w latach 1973–1977 koalicja Fine Gael i socjaldemokratów Partii Pracy z premierem Liamem Cosgrave’em z Fine Gael.

W 1965 r. Irlandia zawarła układ z Wielką Brytanią o wolnym handlu, a w 1973 r. została członkiem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. Od tego czasu kraj odnotował szybki rozwój gospodarczy, wspierany funduszami strukturalnymi^[1.6]. Przyczyniły się do tego też: likwidacja barier celnych, skuteczne wysiłki na rzecz przyciągnięcia firm zagranicznych, zróżnicowanie rynków eksportowych (ułatwiony dostęp do rynków państw EWG) i licząca się pomoc dla rolnictwa z funduszy EWG; zmniejszyła się zależność Irlandii od rynku brytyjskiego; uległa zmianie struktura dochodu narodowego (od drugiej połowie lat 70. przewaga przemysłu nad rolnictwem i rybołówstwem). Rozbudowano infrastrukturę transportową, wznoszono nowe obiekty publiczne oraz przeprowadzano rewitalizację historycznych dzielnic, takich jak Temple Bar w Dublinie^[1.6].-

W 1979 r., na skutek wzrostu cen ropy naftowej, kraj ogarnął kryzys gospodarczy, który wpłynął też na załamanie się stabilnej sytuacji politycznej: w latach 1979-1982 doszło do 4 zmian rządów. W 1982 r. do władzy powróciła koalicja FG i Partii Pracy. Premierem został Garret FitzGerald z FG), a w 1987 r. rząd Fine Gael (z Haugheyem). W latach 1989–1992 FF po raz pierwszy tworzyła rząd koalicyjny z liberalnymi Postępowymi Demokratami. Wprowadzane w drugiej połowie lat 80. działania na rzecz naprawy finansów i gospodarki państwa (oszczędności budżetowe, promowanie inwestycji zagranicznych) spowodowały spadek inflacji i bezrobocia; na początku lat 90., mimo niewielkiego wzrostu gospodarczego, znacznie wzrosło bezrobocie (do 20%).

Po wybuchu 1968–1969 konfliktu w Irlandii Północnej, rząd Irlandii przyjął w latach 70. zasadę, że konflikt należy rozwiązać pokojowo i we współpracy z Wielką Brytanią, oraz zgodził się, że zmiana statusu Irlandii Północnej może nastąpić tylko za zgodą większości jej mieszkańców; nie zrezygnowano jednak z podkreślania wagi przyszłego zjednoczenia wyspy w jedno państwo. W 1981 r. powstała brytyjsko-irlandzka rada międzyrządowa, a porozumienie z 1985 r. przyznało rządowi Irlandii uprawnienia doradcze w kwestii Irlandii Północnej. W 1983–1984 główne partie Irlandii (FF, FG, Partia Pracy) oraz północnoirlandzka Socjaldemokratyczna Partia Pracy zwołały Forum Nowej Irlandii, które oprac. propozycje zmian statusu Irlandii Północnej. Działania te, jak i wszystkie inne dotyczące Irlandii Północnej w latach 80., nie przyczyniły się do rozwiązania konfliktu. Natomiast współpraca rządów brytyjskiego oraz irlandzkiego w latach 90. przyczyniła się do zapoczątkowania procesu pokojowego. W 1991 r. oba rządy doprowadziły do spotkań polityków 4 partii północnoirlandzkich, w 1993 r. wydały wspólną deklarację, a w latach 1996–1998 uczestniczyły w negocjacjach, które przyczyniły się do podpisania tzw. porozumienia wielkopiątkowego. Jego warunki (część dotyczy bezpośrednio Irlandii) zostały 22 maja 1998 r. zaaprobowane w referendum (przez 94% głosujących), co oznaczało m.in. zgodę na zmianę artykułów w konstytucji Irlandii, traktujących wyspę jako polityczną całość. W grudniu 1999 r. zmiany te weszły w życie. Od lat 70. i 80. w bardzo dotąd konserwatywnym i religijnym społeczeństwie zaczęły być widoczne oznaki stopniowej liberalizacji poglądów. W wyniku referendum w 1972 r. usunięto z konstytucji zapis o szczególnym statusie Kościoła katolickiego. Rozgorzały dyskusje o dopuszczalności rozwodów i przerywania ciąży, prowadząc do referendów w obu kwestiach. O ile w latach 80. zdecydowanie przeważały jeszcze poglądy konserwatywne (1983 zakaz aborcji, 1986 sprzeciw wobec legalizacji rozwodów), to wynik referendum w 1992 r. nie był jednoznaczny (utrzymanie zakazu aborcji w Irlandii, ale zgoda na możliwość wyjazdu w tym celu za granicę), a 1995 r. dopuszczono możliwość rozwodów. Za przejaw zmian uważano też wybór w 1990 r. po raz pierwszy kobiety, Mary Robinson, na stanowisko prezydenta Irlandii.

W latach 1992–1994 rządy sprawowała koalicja FF i Partii Pracy z premierem Albertem Reynoldsem (z FF), 1994–1997 koalicja FG, Partii Pracy i Lewicy Demokratycznej z Johnem Brutonem (z FG), a 1997 r. władzę przejął centroprawicowy rząd FF i Postępowych Demokratów z B. Ahernem (z FF). W 1993–2000 Irlandia osiągnęła bardzo wysoki wzrost gospodarczy (ponad 7% PKB rocznie), przy malejącym bezrobociu; przyczyny takiej sytuacji wiązano zwłaszcza z prowadzeniem ostrożnej polityki finansowej, sprzyjaniem obcym inwestycjom, wysokimi kwalifikacjami pracowników. W 1992 r. Irlandia ratyfikowała tzw. traktat z Maastricht z 1993 r. i została członkiem Unii Europejskiej. W jej ramach należała do państw, które, realizując tworzenie unii walutowej w 1999 r., przystąpiły do wprowadzania euro, a w 2002 r. zastąpiła nim swą walutę narodową.

• Kalendarium historii Irlandii

• Irlandia. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2009-07-23] .
• Historia Irlandii Panowanie Elżbiety I

Historia Irlandii

Irlandia prehistoryczna Irlandia celtycka Irlandia feudalna Królestwo Irlandii Republika Connaught Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Irlandia Południowa Republika Irlandzka Wolne Państwo Irlandzkie

• Kalendarium historii Irlandii
• Wielcy królowie Irlandii
• Angielscy władcy Irlandii