Hydra 70
Hydra 70 – amerykańska rodzina niekierowanych lotniczych pocisków rakietowych kalibru 70 mm (2,75 cala), przeznaczonych głównie do rażenia celów naziemnych jako uzbrojenie lotnicze typu powietrze–ziemia. Nazwa Hydra 70 odnosi się do systemu rakiet kalibru 2,75 cala, wykorzystujących silnik rakietowy Mk66, odpowiednią głowicę bojową i zapalnik[1]. System jest następcą wcześniejszych rakiet lotniczych kalibru 2,75 cala FFAR z silnikami Mk4 i Mk40[2].
Budowa
Hydra 70 nie jest pojedynczym typem pocisku o stałych parametrach, lecz rodziną rakiet, w której właściwości zmontowanego pocisku zależą od zastosowanej głowicy i zapalnika. System składa się z trzech podstawowych elementów: silnika rakietowego Mk66 Mod 4, jednej z głowic bojowych lub treningowych oraz zapalnika uderzeniowego albo zdalnie nastawianego[3]. Głowice mogą mieć budowę jednolitą, kasetową albo treningową, a w zależności od wariantu służą m.in. do rażenia celów punktowych i powierzchniowych, zadymiania, oświetlania pola walki, oznaczania celów i szkolenia[3].
Silnik Mk66 wykorzystuje paliwo stałe i ma trzy składane stateczniki rozmieszczone wokół dyszy rakietowej. Z tego względu rakiety z silnikiem Mk66 określa się niekiedy jako WAFAR, czyli Wrap-Around Fin Aerial Rocket – rakiety lotnicze ze statecznikami składanymi wokół obwodu kadłuba – w odróżnieniu od starszego określenia FFAR, czyli Folding-Fin Aerial Rocket[2]. Po opuszczeniu prowadnicy stateczniki rozkładają się i stabilizują tor lotu pocisku, a obrót nadawany rakiecie poprawia stabilność trajektorii[1].
| Element | Funkcja | Uwagi |
|---|---|---|
| Silnik rakietowy Mk66 Mod 4 | Napędza pocisk i stabilizuje lot za pomocą składanych stateczników. | Silnik ma średnicę 70 mm, długość 106 cm i masę 6,2 kg[3]. |
| Głowica bojowa | Określa przeznaczenie pocisku. | Dostępne są m.in. głowice odłamkowo-burzące, dymne, oświetlające, treningowe i typu flechette[3]. |
| Zapalnik | Inicjuje działanie głowicy. | W zależności od wariantu stosowane są zapalniki uderzeniowe, zbliżeniowe, czasowe lub zdalnie nastawiane[1]. |
| Wyrzutnia rakiet | Przenosi i odpala rakiety. | System jest przystosowany do wyrzutni 7- i 19-prowadnicowych[3]. |
Rozwój względem wcześniejszych rakiet 2,75 cala
Silnik Mk66 opracowano jako wspólny silnik rakietowy kalibru 2,75 cala przeznaczony zarówno dla śmigłowców, jak i samolotów o wysokich osiągach[1]. W stosunku do silnika Mk40 zastosowano dłuższy korpus, ulepszone dwubazowe paliwo stałe, inną dyszę i zmieniony zespół stateczników. Większa prędkość liniowa i obrotowa poprawiły stabilność toru lotu, a widoczność odpalenia i smuga dymu zostały ograniczone[1].
Pierwotna wersja Mk66 Mod 0 była gotowa w 1972 roku, ale nie weszła do produkcji seryjnej. Pierwszymi wersjami seryjnymi były Mk66 Mod 1 dla United States Army oraz Mk66 Mod 2 dla United States Air Force i United States Navy. Wersja Mk66 Mod 2 została dostosowana do wymagań bezpieczeństwa HERO (ang. Hazards of Electromagnetic Radiation to Ordnance), dotyczących odporności amunicji na oddziaływanie promieniowania elektromagnetycznego. Wersja Mk66 Mod 4, przeznaczona dla wszystkich rodzajów sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych, weszła do produkcji pełnoskalowej w grudniu 1999 roku i stała się standardowym silnikiem amerykańskich lotniczych rakiet 70 mm[2].
| Cecha | Mk66 | Mk40 |
|---|---|---|
| Długość bez głowicy | 41,7 cala; 106 cm | 39,3 cala; ok. 100 cm |
| Masa silnika przed odpaleniem | 13,6 lb; 6,2 kg | 11,0 lb; 5,0 kg |
| Czas pracy silnika przy 77 °F | 1,05–1,10 s | 1,55–1,69 s |
| Średni ciąg | 1300–1370 lbf | 720 lbf |
| Średnia prędkość obrotowa | 9–10 obr./s | 1 obr./s |
| Odległość do wypalenia paliwa silnika | 1280 ft; 397 m | 1460 ft; 445 m |
| Prędkość po wypaleniu paliwa silnika | 2425 ft/s; ok. 739 m/s | 1965 ft/s; ok. 599 m/s |
| Maksymalny zasięg przy kącie podniesienia 43° i głowicy kasetowej MPSM przy odpaleniu naziemnym | 10 425 m | 8080 m |
Głowice
Współczesna broszura General Dynamics wymienia dziewięć głowic i wariantów treningowych stosowanych z silnikiem Mk66 Mod 4[3].
| Oznaczenie | Typ / przeznaczenie | Długość głowicy | Masa głowicy | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| M151 High Explosive | odłamkowo-burząca | 16,2 cala; 41,2 cm | 9,3 lb; 4,2 kg | Według FM 1-140 głowica M151 jest przeznaczona do rażenia siły żywej i celów nieopancerzonych; tradycyjnie określano ją jako „10 Pounder”[1]. |
| M229 High Explosive | wydłużona głowica odłamkowo-burząca | 26 cali; 66 cm | 17 lb; 7,7 kg | FM 1-140 opisuje M229 jako wydłużoną wersję M151, określaną jako „17 Pounder”[1]. |
| M255A1 Flechette | głowica przeciwpiechotna typu flechette | 26,9 cala; 68,3 cm | 14 lb; 6,4 kg | Wariant flechette służy do rażenia celów za pomocą stalowych strzałek[1]. |
| M264 Smoke (RP) | głowica dymna z czerwonym fosforem | 26,9 cala; 68,3 cm | 8,6 lb; 3,9 kg | Przeznaczona do zadymiania i ograniczania widoczności na polu walki[3]. |
| M156 (WP) | głowica z białym fosforem | 16,2 cala; 41,2 cm | 9,65 lb; 4,38 kg | FM 1-140 opisuje M156 jako głowicę używaną przede wszystkim do oznaczania celów i zastosowań zapalających[1]. |
| M257 Overt Illuminating Flare | głowica oświetlająca w świetle widzialnym | 29,1 cala; 73,9 cm | 11 lb; 5 kg | Według FM 1-140 zapewnia oświetlenie o natężeniu miliona kandeli przez co najmniej 100 s i może oświetlać obszar ponad 1 km² przy optymalnej wysokości działania[1]. |
| M278 Infrared Illuminating Flare | głowica oświetlająca w podczerwieni | 29,1 cala; 73,9 cm | 11 lb; 5 kg | Przeznaczona do oświetlania celu w paśmie podczerwieni[3]. |
| M274 (Practice) Smoke Signature | treningowa, z efektem dymnym | 16,2 cala; 41,2 cm | 9,3 lb; 4,2 kg | FM 1-140 opisuje M274 jako treningowy odpowiednik balistyczny głowicy M151, dający efekt błysku, huku i dymu[1]. |
| WTU-1/B (Practice) | treningowa | 16,2 cala; 41,2 cm | 9,3 lb; 4,2 kg | Wariant ćwiczebny wymieniany w zestawieniu głowic General Dynamics[3]. |
Starsze i dodatkowe warianty głowic opisywane w dokumentacji wojskowej obejmowały m.in. M261, M267, M247 oraz M255E1[1].
| Oznaczenie | Typ | Charakterystyka |
|---|---|---|
| M151 High Explosive | odłamkowo-burząca | Głowica przeznaczona do rażenia siły żywej i celów nieopancerzonych, określana jako „10 Pounder”; promień rażenia wybuchem podawano jako 10 m, a odłamki o dużej prędkości mogły powodować skutki rażące w promieniu przekraczającym 50 m. |
| M229 High Explosive | wydłużona odłamkowo-burząca | Wydłużona wersja M151, określana jako „17 Pounder”; wypełnienie stanowiło 4,8 lb materiału wybuchowego Composition B. |
| M156 White Phosphorous (Smoke) | dymna / oznaczająca / zapalająca | Głowica z 2,2 lb białego fosforu i 0,12 lb ładunku rozrywającego z materiału Composition B; balistycznie dopasowana do M151. |
| M257 Illumination | oświetlająca | Zapewnia oświetlenie o natężeniu miliona kandeli przez co najmniej 100 s; z silnikiem Mk66 zapalnik integralny M442 zapewnia odległość zadziałania ok. 3500 m. |
| M261 High-Explosive Multipurpose Submunition | wielozadaniowa głowica kasetowa MPSM | Zawiera dziewięć podpocisków M73; była przeznaczona do rażenia lekkiego opancerzenia, pojazdów kołowych, sprzętu i siły żywej. |
| M267 MPSM Smoke Signature (Training) | treningowa kasetowa z efektem dymnym | Odpowiednik treningowy M261; trzy podpociski ćwiczebne M75 i sześć obojętnych symulatorów zastępowały dziewięć bojowych podpocisków M73. |
| M247 High-Explosive | przeciwpancerna z ładunkiem kumulacyjnym | Głowica z ładunkiem kumulacyjnym podobnym do stosowanego w M72 LAW; w FM 1-140 opisano ją jako niewytwarzaną już, lecz mogącą pozostawać w zapasach wojennych. |
| M255E1 Flechette | flechette | Zawierała ok. 1180 hartowanych stalowych strzałek o masie 60 grainów; według FM 1-140 była projektowana do użycia z zapalnikiem M439. |
Zapalniki
W systemie Hydra 70 stosowano różne zapalniki dobierane do typu głowicy. FM 1-140 opisuje m.in. zapalniki M423, M429, M433, M439, M442 i M446[1].
| Oznaczenie | Typ | Zastosowanie / cechy |
|---|---|---|
| M423 | uderzeniowy | Zastosowany m.in. z głowicą M151; uzbraja się po przebyciu przez rakietę ok. 43–92 m od wyrzutni. |
| M429 | zbliżeniowy | Zapalnik dopplerowski zapewniający wybuch w powietrzu, przeznaczony do zwiększenia skuteczności przeciw sile żywej. |
| M433 | czasowy / opóźniający | Zapalnik wieloopcyjny z nastawami dla terenu otwartego, penetracji koron drzew oraz penetracji bunkra lub budynku. |
| M439 | czasowy, zdalnie nastawiany | Zapalnik bazowy do głowic kasetowych i typu flechette; pozwala na zdalne nastawienie wybuchu w powietrzu dla zakresu 500–7200 m. |
| M442 | integralny, opóźniony po wypaleniu paliwa silnika | Stosowany z głowicą oświetlającą M257. |
| M446 | integralny, opóźniony po wypaleniu paliwa silnika | Stosowany z głowicami dymnymi, m.in. M259. |
Wyrzutnie i nośniki
Hydra 70 może być odpalana z wyrzutni 7- i 19-prowadnicowych oraz przenoszona przez różne typy statków powietrznych, w tym śmigłowce i samoloty. General Dynamics jako przykładowe nosiciele wymienia m.in. AH-64 Apache, AH-1 Cobra i F-16 Fighting Falcon[3].
Do odpalania rakiet z silnikiem Mk66 w śmigłowcach United States Army przewidziano wyrzutnie M260 i M261. W porównaniu ze starszymi wyrzutniami zapewniały one mniejszą masę systemu i możliwość zdalnego nastawiania zapalników; starsze wyrzutnie M158A1 i M200 nie były kompatybilne z silnikiem Mk66[1].
| Oznaczenie | Liczba prowadnic | Charakterystyka / zastosowanie | Źródło |
|---|---|---|---|
| M260 | 7 | Lekka wyrzutnia śmigłowcowa stosowana z silnikiem Mk66; wraz z M261 wymieniona w FM 1-140 jako wymagana dla rakiet z silnikiem Mk66. | [1] |
| M261 | 19 | Lekka wyrzutnia śmigłowcowa stosowana z silnikiem Mk66; zapewniała interfejs zdalnego nastawiania zapalników. | [1] |
| LAU-68D/A | 7 | Wyrzutnia serii LAU używana z rakietami kalibru 2,75 cala; wymieniana jako jedna z wyrzutni stosowanych z Mk66. | [2] |
| LAU-61C/A / LAU-61G/A | 19 | Wyrzutnia 19-prowadnicowa serii LAU; warianty serii LAU-61 wymieniane są w zestawieniach wyrzutni dla rakiet kalibru 2,75 cala. | [2] |
| LAU-130/A | 19 | Wyrzutnia 19-prowadnicowa wymieniana jako jedna z wyrzutni stosowanych z rakietami Mk66. | [2] |
| LAU-131/A | 7 | Wyrzutnia 7-prowadnicowa wymieniana jako jedna z wyrzutni stosowanych z rakietami Mk66. | [2] |
| M158A1 | 7 | Starsza wyrzutnia stosowana z wcześniejszymi silnikami; według FM 1-140 niekompatybilna z Mk66. | [1] |
| M200 | 19 | Starsza wyrzutnia 19-prowadnicowa; według FM 1-140 niekompatybilna z Mk66. | [1] |
| Platforma | Typ | Uwagi | Źródło |
|---|---|---|---|
| AH-64 Apache | śmigłowiec szturmowy | Wymieniany przez General Dynamics jako jeden z nosicieli Hydra 70; NAVAIR wymienia AH-64 także dla APKWS. | [3][4] |
| AH-1 Cobra / AH-1Z Viper | śmigłowiec szturmowy | Rodzina AH-1 jest wymieniana w źródłach jako platforma dla rakiet 70 mm; AH-1W i UH-1Y były platformami, na których APKWS osiągnął początkową gotowość operacyjną. | [3][4] |
| F-16 Fighting Falcon | samolot wielozadaniowy | Wymieniany przez General Dynamics jako przykładowy nosiciel Hydra 70; według NAVAIR APKWS został wdrożony na F-16 w 2016 roku. | [3][4] |
| MH-60S/R | śmigłowiec wielozadaniowy | Według NAVAIR APKWS został zintegrowany z MH-60S i MH-60R w 2014 roku. | [4] |
| AV-8B Harrier II | samolot szturmowy / wielozadaniowy | Według NAVAIR APKWS został wdrożony na AV-8B w 2016 roku. | [4] |
| A-10 Thunderbolt II | samolot szturmowy | Według NAVAIR APKWS został wdrożony na A-10 w 2016 roku. | [4] |
| UH-60 Black Hawk | śmigłowiec wielozadaniowy | BAE Systems wymienia UH-60L/M wśród platform zakwalifikowanych do użycia APKWS. | [5] |
| OH-58 Kiowa Warrior | śmigłowiec rozpoznawczy / szturmowy | BAE Systems wymienia OH-58 Kiowa Warrior wśród platform zakwalifikowanych do użycia APKWS. | [5] |
| EC665 Tiger | śmigłowiec szturmowy | BAE Systems wymienia EC665 Tiger wśród platform zakwalifikowanych do użycia APKWS. | [5] |
Bezzałogowe statki powietrzne jako nośniki
Rakiety Hydra 70 i zestawy naprowadzania APKWS integrowano także z bezzałogowymi statkami powietrznymi jako uzbrojenie przenoszone przez platformę bezzałogową. BAE Systems podaje, że zestawy APKWS są kwalifikowane nie tylko na platformach śmigłowcowych i samolotowych, lecz także na bezzałogowych statkach powietrznych, platformach lądowych i jednostkach morskich[5].
Jednym z pierwszych przykładów integracji APKWS z bezzałogowym nośnikiem był MQ-8B Fire Scout, bezzałogowy śmigłowiec pokładowy United States Navy. W 2012 roku NAVAIR informowało, że APKWS może być odpalany z każdego śmigłowca lub samolotu zdolnego do użycia rakiet kalibru 2,75 cala, a US Navy pracuje nad integracją tej broni z MQ-8B Fire Scout[6]. Według Northrop Grumman na MQ-8B zintegrowano radar morski i przetestowano pokładowe uzbrojenie APKWS[7].
W 2025 roku BAE Systems poinformowało o próbach odpalenia amunicji precyzyjnej z wielowirnikowego bezzałogowego statku powietrznego TRV-150, będącego zmodyfikowaną wersją BAE Systems Malloy T-150. Podczas prób w Stanach Zjednoczonych platforma TRV-150 odpalała amunicję z zestawem naprowadzania APKWS i raziła cele powietrzne oraz naziemne[8]. Według BAE Systems był to pierwszy przypadek użycia zestawu naprowadzania APKWS z bezzałogowego statku powietrznego przeciw celowi powietrznemu[8]. Próby przeprowadzono na poligonie Dugway Proving Ground w stanie Utah, a TRV-150 był zmodyfikowaną wersją Malloy T-150 dostosowaną przez SURVICE Engineering do wymagań logistycznych United States Marine Corps[8].
BAE Systems określiło tę integrację jako rozwinięcie logistycznej platformy bezzałogowej w kierunku wielozadaniowego środka ofensywnego i defensywnego. Producent wskazywał, że użycie APKWS z bezzałogowego nośnika może pozwolić na rażenie celów z większej odległości niż w przypadku wyrzutni naziemnych oraz na wykorzystanie tej samej klasy platformy do zadań transportowych, rozpoznawczych i uderzeniowych[8].
Warianty kierowane i APKWS
Na bazie rakiet Hydra 70 opracowano zestawy naprowadzania przekształcające niekierowane rakiety 70 mm w amunicję precyzyjną. Najważniejszym z nich jest APKWS, czyli laserowy zestaw naprowadzania montowany w środkowej części pocisku[4]. Według NAVAIR system APKWS II jest konwersją niekierowanej rakiety Hydra kalibru 2,75 cala, w której sekcja naprowadzania jest umieszczana między głowicą odłamkowo-burzącą klasy 10 lb a silnikiem Mk66 Mod 4[4].
BAE Systems opisuje APKWS jako zestaw naprowadzania, który przekształca niekierowane rakiety kalibru 2,75 cala / 70 mm, w tym przede wszystkim Hydra 70 z silnikiem Mk66, w amunicję precyzyjną[5]. System wykorzystuje układ optyczny Distributed Aperture Semi-Active Laser Seeker, umieszczony w czterech skrzydełkach sekcji naprowadzania. Po odpaleniu skrzydełka rozkładają się, a układ optyczny naprowadza rakietę na cel oznaczony laserowo[5].
Produkcja APKWS II rozpoczęła się w 2011 roku, a początkową gotowość operacyjną ogłoszono w 2012 roku na śmigłowcach AH-1W i UH-1Y. W 2014 roku system zintegrowano ze śmigłowcami MH-60S i MH-60R, a w 2016 roku wdrożono na samolotach AV-8B, F-16 i A-10[4].
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Charakter systemu | Konwersja niekierowanej rakiety Hydra kalibru 2,75 cala z laserowym zestawem naprowadzania. |
| Położenie sekcji naprowadzania | Między głowicą odłamkowo-burzącą klasy 10 lb a silnikiem Mk66 Mod 4. |
| Długość sekcji naprowadzania | 18,5 cala. |
| Długość kompletnego pocisku | 73,77 cala. |
| Rozpiętość | 9,55 cala. |
| Średnica | 2,75 cala. |
| Masa sekcji naprowadzania | 9,8 lb. |
| Masa kompletnego pocisku | 32,6 lb. |
| Prędkość maksymalna | 1000 m/s. |
| Napęd | Silnik rakietowy Mk66 Mod 4. |
| Głowica | M151 albo Mk 152, głowica odłamkowo-burząca klasy 10 lb. |
| Wykonawca | BAE Systems. |
Zastosowanie przeciw bezzałogowcom
Wariant APKWS, wykorzystujący elementy rakiety Hydra 70, został rozwinięty również jako efektor do zwalczania bezzałogowych statków powietrznych w systemach antydronowych. W 2021 roku BAE Systems poinformowało o próbach na poligonie Yuma Proving Ground, w których rakiety kalibru 2,75 cala ze standardowymi głowicami M151, silnikami Mk66, zestawami naprowadzania APKWS i nowo opracowanym zapalnikiem zbliżeniowym raziły bezzałogowe statki powietrzne klasy 2[9]. Według BAE Systems kluczowym elementem tej konfiguracji był zapalnik zbliżeniowy opracowany przez L3Harris Technologies i Technology Service Corporation, umożliwiający zniszczenie celu bez konieczności bezpośredniego trafienia[9].
W 2023 roku NAVAIR poinformowało o dostawach systemu VAMPIRE, czyli Vehicle-Agnostic Modular Palletized ISR Rocket Equipment, dla Ukrainy. System składał się z głowicy obserwacyjnej i czteroprowadnicowych wyrzutni APKWS montowanych na pojeździe, a laserowo kierowane rakiety mogły być używane do obrony przed zagrożeniami ze strony bezzałogowych statków powietrznych[10]. NAVAIR wskazało również, że zapalnik zbliżeniowy z czujnikiem radiowym umożliwia użycie APKWS przeciw bezzałogowcom grup 2 i 3[10].
Dane taktyczno-techniczne
Parametry kompletnej rakiety Hydra 70 zależą od zastosowanej głowicy i zapalnika, dlatego osobno należy podawać dane silnika Mk66 Mod 4 oraz przykładowych konfiguracji pocisku[3].
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Kaliber / średnica | 2,75 cala; 70 mm |
| Długość silnika | 41,7 cala; 106 cm |
| Masa silnika | 13,6 lb; 6,2 kg |
| Średni ciąg przy 77 °F / 25 °C | 1415 lbf |
| Impuls całkowity przy 77 °F / 25 °C | 1515 lbf·s |
| Czas pracy silnika przy 77 °F / 25 °C | 1,07 s |
| Zakres temperatury pracy | od −50 °F do 150 °F; od −46 °C do 66 °C |
| Zakres temperatury przechowywania | od −65 °F do 160 °F; od −54 °C do 71 °C |
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Odległość do wypalenia paliwa silnika | 1280 ft; 397 m |
| Prędkość po wypaleniu paliwa silnika | 2425 ft/s; ok. 739 m/s |
| Maksymalny zasięg przy kącie podniesienia 43° i głowicy MPSM przy odpaleniu naziemnym | 10 425 m |
| Średnia prędkość obrotowa | 9–10 obr./s |
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Department of the Army, FM 1-140. Helicopter Gunnery [online], Headquarters, Department of the Army, 29 marca 1996, s. 5-9–5-15 [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 3 4 5 6 7 Andreas Parsch, Air-Launched 2.75-Inch Rockets [online], Directory of U.S. Military Rockets and Missiles, 9 grudnia 2025 [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Hydra 70. 2.75-inch (70mm) Family of Rockets [online], General Dynamics Ordnance and Tactical Systems, maj 2024 [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Advanced Precision Kill Weapon System (APKWS) [online], Naval Air Systems Command [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 3 4 5 6 APKWS® laser-guidance kit [online], BAE Systems, 13 lutego 2025 [dostęp 2026-05-23].
- ↑ Marine helicopters deploy with laser-guided rocket [online], Naval Air Systems Command, 17 kwietnia 2012 [dostęp 2026-05-23].
- ↑ Fire Scout [online], Northrop Grumman [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 3 4 Major step towards low-cost Uncrewed Air System launched munitions to combat air and ground targets [online], BAE Systems, 17 lipca 2025 [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 BAE Systems successfully tests APKWS® laser-guided rockets against unmanned aerial systems [online], BAE Systems, 11 października 2021 [dostęp 2026-05-23].
- 1 2 Navy to complete rapid delivery of new counter-UAS system to Ukraine [online], Naval Air Systems Command, 6 grudnia 2023 [dostęp 2026-05-23].