Interes publiczny

Interes publiczny – klauzula generalna występująca w polskim prawie, odnoszona do dobra ogółu oraz do zobiektywizowanych potrzeb społeczeństwa albo społeczności lokalnych^[1][2]; jest jedną z najważniejszych klauzul generalnych w prawodawstwie polskim, ma bowiem charakter konstytucyjny^[3]. Jako klauzula generalna jest pojęciem niedookreślonym, a w polskim ustawodawstwie nie ma jednej definicji ogólnej wspólnej dla całego systemu prawa^[1][4][5][6]. W niektórych ustawach pojęcie to otrzymuje natomiast definicje szczególne^[2]. W doktrynie wskazuje się na bliską relację między interesem publicznym, interesem społecznym i dobrem wspólnym, jednak pojęć tych nie należy automatycznie utożsamiać^[1][7][8].

W kontekście interesu pojęcie to bywa ujmowane jako potrzeby lub wartości dotyczące społeczeństwa jako ogółu, przeciwstawiane interesowi indywidualnemu lub prywatnemu^[4][9][6] – takiemu, który nie jest ograniczony do pojedynczej jednostki czy grupy, ale ma na celu dobro / korzyść ogółu ludności^[10][6]. Odnosi się do wartości, które są wspólne i ważne dla całego społeczeństwa takie jak sprawiedliwość, wolność, bezpieczeństwo, pokój, niepodległość i suwerenność państwa, zdrowie publiczne, utrzymanie równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego, ochrona konsumentów, usługobiorców i pracowników, uczciwość w transakcjach handlowych, zwalczanie nadużyć, ochrona środowiska naturalnego i miejskiego, zdrowie zwierząt, własność intelektualna, cele polityki społecznej i kulturalnej oraz ochrona narodowego dziedzictwa historycznego i artystycznego, zaufanie obywateli do organów władzy, prawa człowieka i obywatela^[8]. Jest to cel, który służy dobrobytowi i harmonijnemu funkcjonowaniu społeczeństwa^[10]. Jest także kategorią normatywną wykorzystywaną przy określaniu przesłanek w hipotezach lub dyspozycjach wielu przepisów z różnych dziedzin życia społeczno-gospodarczego^[1].

Termin jest wykorzystywany w aktach prawnych, w tym w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która odwołuje się do interesu publicznego lub ważnego interesu publicznego między innymi w art. 17 ust. 1, art. 22, art. 63 i art. 213 ust. 1.^[11] W Kodeksie postępowania administracyjnego ustawodawca posługuje się przede wszystkim pojęciem interesu społecznego (art. 7 i 7b), a obok niego także zwrotem „ważny interes publiczny” (art. 7a § 2), co pokazuje, że na gruncie tego aktu oba pojęcia pozostają bliskie, lecz nie są używane jednolicie terminologicznie^[12]. W ustawie o dostępie do informacji publicznej pojęcie to pojawia się w art. 3 ust. 1 pkt 1, który uzależnia uzyskanie informacji przetworzonej od tego, by było to szczególnie istotne dla interesu publicznego^[13]. Z kolei w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym wskazano, że wykonywanie prawa do zagospodarowania terenu nie może naruszać chronionego prawem interesu publicznego oraz osób trzecich (art. 6 ust. 2 pkt 1), a ponadto zawarto legalną definicję interesu publicznego jako uogólnionego celu dążeń i działań uwzględniających zobiektywizowane potrzeby ogółu społeczeństwa lub lokalnych społeczności, związanych z zagospodarowaniem przestrzennym (art. 2 pkt 4)^[2].

Ochronę interesu publicznego zapewniają przepisy kodeksu karnego w Art. 231 § 1, wspominając obowiązki ochrony interesu publicznego przez funkcjonariuszy publicznych, między innymi posłów, senatorów, radnych. Według tego artykułu funkcjonariusz publiczny, który, przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego, podlega karze^[14].

W orzecznictwie pojęcie interesu publicznego jest konkretyzowane zależnie od gałęzi prawa i rodzaju rozstrzyganej sprawy. Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że w kontekście wywłaszczenia cel (interes) publiczny należy rozumieć jako dobro ogółu, to jest całego społeczeństwa lub społeczności regionalnej^[15].

W judykaturze podkreśla się zarazem, że interes publiczny nie może być utożsamiany z interesem konkretnego organu albo innego podmiotu wykonującego zadania publiczne. Sąd Najwyższy stwierdził, że interes publiczny nie może być tożsamy z interesem zamawiającego, nawet wtedy, gdy wykonuje on zadania publiczne; pojęcie to należy odnosić do potrzeb ogółu albo określonej grupy społecznej oraz do celu, dla którego realizowane jest dane zamówienie^[16].

W orzecznictwie Sądu Najwyższego akcentowano również, że interes publiczny powinien być rozumiany obiektywnie, jako interes realizowany przez publikację, a nie przez subiektywny motyw autora. Za mieszczące się w interesie publicznym uznano między innymi społeczną kontrolę wydatkowania środków publicznych oraz piętnowanie ich nieprzejrzystej dystrybucji^[17].

W sprawach z zakresu ochrony konkurencji przyjęto natomiast, że każde działanie wymierzone w mechanizm konkurencji godzi w interes publiczny, ponieważ ochronie podlega sama konkurencja jako mechanizm funkcjonowania rynku^[18].

Na tle prawa dostępu do informacji publicznej Trybunał Konstytucyjny uznał z kolei, że uzależnienie uzyskania informacji publicznej przetworzonej od wykazania szczególnej istotności dla interesu publicznego jest zgodne z Konstytucją^[19].

Dobra społeczne