Interes społeczny

Interes społeczny – klauzula generalna występująca w polskim prawie, odnoszona do dobra zbiorowości oraz do wartości i potrzeb istotnych z punktu widzenia społeczeństwa jako całości albo jego określonej części^[1][2]. W doktrynie pojęcie to jest ujmowane jako niedookreślone i wymagające konkretyzacji w realiach danej sprawy^[1][2]. Wskazuje się także na jego bliską relację z interesem publicznym i dobrem wspólnym, jednak pojęć tych nie należy automatycznie utożsamiać^[1][3].

W prawie administracyjnym pojęcie interesu społecznego odgrywa szczególnie istotną rolę. Kodeks postępowania administracyjnego stanowi w art. 7, że organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli^[4]. Pojęcie to występuje w tym akcie również w innych przepisach, między innymi dotyczących czynności niecierpiących zwłoki (art. 23), udziału organizacji społecznej w postępowaniu (art. 31), cofnięcia odwołania (art. 137), zakazu orzekania na niekorzyść strony (art. 139) oraz uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej (art. 154 i 155)^[4].

W Kodeksie postępowania administracyjnego interes społeczny jest jedną z podstawowych dyrektyw stosowania prawa przez organy administracji publicznej. W praktyce wymaga on każdorazowego ważenia z interesem indywidualnym strony oraz z innymi wartościami chronionymi prawem^[1][2][4]. Na gruncie tego aktu ustawodawca posługuje się przede wszystkim pojęciem interesu społecznego, obok którego występuje także zwrot „ważny interes publiczny” w art. 7a § 2, co pokazuje, że oba pojęcia pozostają bliskie, lecz nie są używane jednolicie terminologicznie^[4].

W ustawodawstwie występuje również kwalifikowana postać tej klauzuli generalnej, to jest „ważny interes społeczny”. Zwrot ten jest używany wówczas, gdy ustawodawca chce zaakcentować szczególną wagę określonej wartości lub potrzeby i powiązać z nią możliwość zastosowania wyjątku od zwykłej reguły prawnej^[1]. Przykładowo ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowi, że Prezes Rady Ministrów może zlecać organizacjom pozarządowym realizację zadań publicznych z pominięciem otwartego konkursu ofert, w szczególności ze względu na ważny interes społeczny lub ważny interes publiczny^[5]. W piśmiennictwie prawniczym pojęcie to jest traktowane jako wzmocniona postać interesu społecznego, wymagająca w konkretnej sprawie wykazania szczególnej doniosłości chronionej wartości albo dobra^[1].

W orzecznictwie wskazuje się, że art. 7 KPA nie ustanawia mechanicznej nadrzędności interesu społecznego nad interesem indywidualnym. Sąd Najwyższy w wyroku z 18 listopada 1993 r. (III ARN 49/93) podkreślił, że organ powinien wskazać, jaki konkretnie interes ogólny przemawia za ograniczeniem uprawnień jednostki i wykazać jego rzeczywistą wagę^[6]. W nowszym orzecznictwie podkreśla się również, że art. 7 KPA nie daje z góry prymatu ani interesowi społecznemu, ani słusznemu interesowi obywateli; obowiązkiem organu jest wyważenie obu tych wartości w realiach konkretnej sprawy^[7].

Na gruncie art. 31 KPA sądy administracyjne przyjmują, że samo powołanie się przez organizację społeczną na jej cele statutowe nie jest wystarczające do udziału w postępowaniu. Konieczne jest także wykazanie, że za wszczęciem postępowania albo dopuszczeniem organizacji do udziału w nim przemawia interes społeczny^[8]. Jednocześnie w orzecznictwie podkreśla się, że interes społeczny może uzasadniać udział organizacji społecznej w sprawach dotyczących ochrony środowiska, gdy sprawa pozostaje w związku z jej celami statutowymi i dotyczy wartości mających znaczenie dla szerszej zbiorowości^[9]