Józef Wanat

Józef Henryk Wanat

podpułkownik łączności
Data i miejsce urodzenia	13 czerwca 1894 Wójtowa
Data i miejsce śmierci	9–11 kwietnia 1940 Katyń
Przebieg służby
Lata służby	1914–1940
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Wojsko Polskie
Formacja	Legiony Polskie
Jednostki	Kierownictwo Zaopatrzenia Wojsk Łączności
Stanowiska	kierownik
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa kampania wrześniowa
Odznaczenia

Józef Henryk Wanat (ur. 13 czerwca 1894 w Wójtowej, zm. 9–11 kwietnia 1940 w Katyniu) – podpułkownik łączności Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Syn Wojciecha i Marii z Zajchowskich, urodzony 13 czerwca 1894 w Wójtowej^[1], w ówczesnym powiecie gorlickim Królestwa Galicji i Lodomerii^[2][3]. 28 czerwca 1914 zakończył naukę w klasie ósmej c. k. Gimnazjum w Gorlicach ze zdanym egzaminem dojrzałości^[4][2]. W lutym 1914 został członkiem gorlickiego oddziału „Sokoła”^[2].

24 sierpnia 1914 wstąpił do Legionów Polskich i został przydzielony do 7 kompanii 2 pułku piechoty^[2]. W marcu 1915 został przeniesiony do oddziału telefonicznego 3 pułku piechoty^[2]. Wziął udział w kampanii bukowińskiej, besarabskiej i wołyńskiej^[2]. Wyróżnił się w listopadzie 1915 w walkach pod Kostiuchnówką za co 17 maja 1922 został odznaczony orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy^[5], a we wniosku o jego nadanie, napisano m.in.^[2]:

15 lutego 1918 z II Brygadą przeszedł przez kordon pod Rarańczą^[2]. W szeregach 15 pułku strzelców polskich walczył w bitwie pod Kaniowem^[2]. Po rozbiciu II Korpusu Polskiego, wstąpił do POW w Kijowie^[2]. W lipcu 1918 został aresztowany i uwięziony w Niżnym Nowogrodzie. We wrześniu uciekł z więzienia, wrócił do Kijowa i kontynuował działalność w POW. W październiku 1918 wyjechał na Kubań, gdzie wstąpił do kompanii telegraficznej 4 Dywizji Strzelców Polskich gen. Lucjana Żeligowskiego^[2]. W grudniu 1918 dostał się do ukraińskiej niewoli, lecz już 24 grudnia wrócił z niewoli do Polski^[2].

27 stycznia 1919 został przyjęty z dniem 24 grudnia 1918 do Wojska Polskiego, jako chorąży II Korpusu Polskiego i mianowany podporucznikiem w służbie łączności^[6]. Został przydzielony do 2 pułku piechoty Legionów na stanowisko dowódcy plutonu łączności I batalionu^[2]. W maju 1919 wyruszył z pułkiem na front^[2]. Walczył na wojnie z bolszewikami^[2].

W lutym 1921 został przeniesiony do Centralnego Zakładu Telegraficznego (późniejszych Centralnych Zakładów Wojsk Łączności) w Warszawie^[2][7][8]. Od 1 czerwca tego roku jego oddziałem macierzystym był I batalion zapasowy telegraficzny, a później 3 pułk łączności w Grudziądzu^[7][9]. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu kapitana ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 71. lokatą w korpusie oficerów piechoty^[10][11][12]. W czerwcu 1924 został przeniesiony do 2 pułku łączności w Jarosławiu z pozostawieniem na dotychczasowym stanowisku w Centralnych Zakładach Wojsk Łączności^[13][14]. W 1925 został przydzielony do 2 pułku łączności na stanowisko dowódcy kompanii^[2]. W czerwcu 1926 został przeniesiony do nowo utworzonego 5 samodzielnego batalionu łączności w Krakowie na stanowisko dowódcy kompanii^[2][15]. 18 lutego 1928 prezydent RP nadał mu z dniem 1 stycznia 1928 stopień majora w korpusie oficerów łączności i 10. lokatą^[16][17][18]. W kwietniu tego roku został wyznaczony na stanowisko kwatermistrza batalionu^[19][20]. We wrześniu 1930 został przeniesiony do 4 batalionu telegraficznego w Brześciu na stanowisko kwatermistrza^[2][21]. W marcu 1932 został przeniesiony do Dowództwa 24 Dywizji Piechoty w Jarosławiu na stanowisko szefa łączności^[22][23]. W 1933 ukończył kurs łączności przy Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie^[24]. W październiku 1933 został przeniesiony do Kierownictwa Zaopatrzenia Technicznego w Warszawie na stanowisko szefa Wydziału Łączności^[2][25]. Z dniem 1 grudnia 1934 został przeniesiony do Dowództwa Wojsk Łączności Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie na stanowisko szefa wydziału^[26]. Na stopień podpułkownika został awansowany ze starszeństwem z 19 marca 1937 i 5. lokatą w korpusie oficerów łączności^[27][28]. W 1939 pełnił służbę w Kierownictwie Zaopatrzenia Wojsk Łączności w Warszawie na stanowisku kierownika^[29][30][31].

W czasie kampanii wrześniowej, po agresji ZSRR na Polskę, 17 września 1939 w okolicach miejscowości Kopyczyńce dostał się do niewoli sowieckiej^[31]. Początkowo, od 16 października do 28 października 1939 był przetrzymywany w obozie przejściowym w Putywlu^[31], a następnie od listopada tego roku przebywał w obozie jenieckim NKWD w Kozielsku^[31], skąd 29 lutego 1940 wysłał ostatni list^[31]. Między 7 a 9 kwietnia 1940 przekazano go do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego – lista wywózkowa nr 015/2 z 5 kwietnia 1940^[31][24]. Między 9 a 11 kwietnia 1940 został zamordowany w Katyniu^[31], przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[32][33]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[34][35]. W 1943 jego ciało zostało zidentyfikowane w toku ekshumacji nadzorowanych przez Niemców^[36] pod numerem 1524^{[37][38][31][24][39]} – raport dzienny z 8 maja 1943^[31]. Przy jego szczątkach znaleziono legitymację na prawo noszenia znaku łączności^[40][39]. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 01524, wskazany jako podpułkownik urodzony 13 lutego 1894^[40]. Ponadto został wymieniony na liście jeńców wojennych – generałów i oficerów starszych – z 28 października 1939^[31]. W Archiwum Robla w pakiecie 65-11^[31], wspomniany w pamiętniku z września 1939 na jednej z kartek znalezionych przy szczątkach Jana Nelkena^[41], a także we wpisie z 16 października 1939 (pakiet 02595-04)^[31], w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Michała Benescha^[42].

Był żonaty z Jadwigą z Łabędzkich, z którą miał dwie córki: Danutę (ur. 5 stycznia 1923) i Halinę (ur. 9 lutego 1926)^[24][2][1].

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień pułkownika^[43][44][45]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7401 – 17 maja 1922^{[5][1][2][46][24]}
• Krzyż Niepodległości – 6 listopada 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[47][1][24]
• Krzyż Walecznych czterokrotnie^{[18][2][1][24]} (po raz pierwszy „za męstwo i odwagę wykazane w bitwie Kaniowskiej w składzie b. II Korpusu Wschodniego w dniu 11.5.18 r.”^[48], po raz trzeci i czwarty „za czyny orężne w bojach b. 3 pp Leg. Pol.”^[49])
• Złoty Krzyż Zasługi – 11 listopada 1936 „za zasługi w służbie wojskowej”^[50]
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921^[2]
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości^[2]
• Krzyż Kampanii Wrześniowej – pośmiertnie 1 stycznia 1986^[51]
• Krzyż Honorowy 3 pp Legionów Polskich^[2]
• Odznaka II Brygady Legionów Polskich^[2]
• międzysojuszniczy Medal Zwycięstwa^[9][2]
• austro-węgierski Brązowy Medal Waleczności^[2]

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w pobliżu ul. Gwiaździstej we wsi Bieniewice w gminie Błonie, został posadzony Dąb Pamięci dla uhonorowania Józefa Wanata^[52].

• jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
• obozy NKWD dla jeńców polskich
• ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu

• Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Gorlicach za rok szkolny 1914. Gorlice: Nakładem Funduszu Naukowego, 1914.
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-07-28].
• Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921.
• Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
• Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.
• Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
• Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных – узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.
• Kazimierz Banaszek, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Warszawa: Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
• Jan Kiński, Helena Malanowska, Urszula Olech, Wacław Ryżewski, Janina Snitko-Rzeszut, Teresa Żach: Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Marek Tarczyński (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2000. ISBN 83-905590-7-2.
• Władysław Leonard: Dowództwa i łączność : Obsada we wrześniu 1939. [w:] B.I.9c cz. 2 [on-line]. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, styczeń 1991. [dostęp 2018-10-31].
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7.
• Jędrzej Tucholski: Mord w Katyniu. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1991. ISBN 83-211-1408-3.
• Wanat Józef. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; sygn. I.482.66-5894 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2023-08-23].