Język papiamento

Papiamentu
Obszar

Aruba, Bonaire, Curaçao

Liczba mówiących

319 tys. (1999)[1]

Pismo/alfabet

łacińskie

Klasyfikacja genetyczna

kreolski na bazie portugalskiego i hiszpańskiego

Status oficjalny
język urzędowy Aruba, Bonaire, Curaçao
Ethnologue 1 narodowy↗
Kody języka
ISO 639-2 pap
ISO 639-3 pap
IETF pap
Glottolog papi1253
Ethnologue pap
GOST 7.75–97 пап 533
WALS pap
SIL pap
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku papiamento
Słownik języka papiamento
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Lokalizacja wysp ABC

Język papiamento, papiamentu, papiamen – język kreolski na bazie portugalskiego i hiszpańskiego, używany w regionie Karaibów, głównie na wyspach Aruba, Bonaire i Curaçao. Nazwa pochodzi od czasownika papiá („rozmawiać”), z portugalskiego papear.

Słownictwo języka papiamento zawiera liczne zapożyczenia z różnych języków: przede wszystkim niderlandzkiego, ale także angielskiego, francuskiego, judeo-portugalskiego oraz języków afrykańskich.

Historia

Powstał w połowie XV w. w wyniku pierwszych kontaktów Portugalczyków i mieszkańców Zachodniej Afryki, kumulując afrykańskie struktury gramatyczne i portugalski zasób wyrazowy. Pidżyn ten stał się następnie wspólnym językiem, zrozumiałym dla niewolników afrykańskich pochodzących z różnych grup etnicznych, w następnych pokoleniach przekształcając się w język kreolski. Na poziomie struktury jest bliski językom kreolskim do dziś używanym na zachodnim wybrzeżu Afryki (Gwinea Bissau, Republika Zielonego Przylądka, Senegal i Gambia)[2].

Gramatyka

Zaimki

  • Zaimki osobowe: ja ami/mi; ty abo/bo; on/ona/ono e; my nos' wy boso; oni nan. Formy grzecznościowe tworzy się za pomocą meneer „Pan” i señora „Pani”, np. Ken meneer ta? „Kim Pan jest” i Ken señora ta? „Kim Pani jest?”.
  • Zaimki dzierżawcze: mój mi; twój bo; jego/jej su; nasz nos; wasz boso; ich nan, np. Mi tin mi auto „Mam swój samochód”, Nos tin nos pasashi „Mamy nasze bilety”. Zaimki akcentowane poprzedzone są przez di np. Esaki ta dimi. „To jest moje”.
  • Zaimki pytajne: Gdzie unda? : Unda bo ta bai? „Gdzie idziesz?”; Ile cuanto : Cuanto esaki ta? „Ile to kosztuje”.

Rzeczowniki

  • Rzeczowniki nie posiadają rodzaju gramatycznego. Jeżeli zachodzi taka konieczność, dodaje się po rzeczowniku wyraz precyzujący płeć machu dla rodzaju męskiego, i muhe dla żeńskiego. Przykłady: pushi machu „kocur”, mucha muhe „dziewczynka”.
  • Rzeczowniki nie zmieniają formy w liczbie mnogiej, jeżeli są określone co do liczby np. un homber „mężczyzna”, dos homber „dwóch mężczyzn”; hopi hende „wielu ludzi”[2]. W pozostałych przypadkach końcówka liczby mnogiej jest identyczna z zaimkiem nan „oni”, na przykład muchanan „dzieci”. Przymiotniki nie przyjmują końcówki liczby mnogiej: Mi casnan ta nobo „moje domy są nowe”.

Przymiotniki

  • Stopniowanie: lihé, mas lihé, di mas lihé „szybko, szybciej, najszybciej”, np. Pedro ta kuri mas lihé ku mi. „Pedro biega szybciej ode mnie”.

Czasowniki

  • Czasowniki nie odmieniają się przez osoby i liczby np. Ami/mi ta bai „Idę”, Nos ta bai „Idziemy”.
  • Czasy określane są przez partykuły stawiane przed czasownikiem, np. Mi ta bai „Idę”; Mi tabata bai „Szedłem”; Mi a bai „Poszedłem”; Mi lo bai „Pójdę”. Istnieją dwa czasy przeszłe: dokonany i niedokonany: Ora bo a yega mi tawata come pan „Kiedy przyszedłeś, jadłem chleb”. Formę progresywną (ang. be + -ing) można wyrazić na dwa sposoby: E ta skirbiendo = E ta skirbi „Ona właśnie pisze”.
  • Przeczenie tworzy się za pomocą partykuły „no” tuż przed czasownikiem, np. Mi no tin placa „Nie mam pieniędzy”. Dopuszcza się więcej przeczeń w zdaniu: E no a duna mi nada „On nic mi nie dał”.
  • Papiamentu posiada formy strony biernej, co jest rzeczą niezwykłą w językach kreolskich, np. Papiamentu ta wordu papiá na Aruba. „Papiamento jest używany na Arubie”.

Podstawowe zwroty

  • Danki – Dziękuję
  • Kon ta bai? – Jak się masz?
  • Unda mi por kome kuminda krioyo? – Gdzie mogę zjeść kreolskie jedzenie?
  • E pomp di gasolin ta habri awor? – Czy stacja benzynowa jest teraz otwarta?
  • Mi ke kome – Chcę jeść
  • Hopi bon – Bardzo dobry
  • Trankilo – Wszystko w porządku
  • Pakiko? – Po co?
  • Dikon – Dlaczego?
  • Awa – Woda
  • Tur cos – Wszystko
  • Sea ketu – Bądź cicho!
  • Tin hopi bientu – Jest silny wiatr.
  • Kiko a pasa? – Co się stało?
  • Kuant'or'tin? – Która godzina?

Status prawny

Od marca 2007 papiamento był uznany za język urzędowy na Antylach Holenderskich[3], do podziału terytorium w 2010. Obecnie Aruba[4] i Curaçao[5] używają go jako języka oficjalnego obok niderlandzkiego, zaś Bonaire przyznało mu status języka regionalnego i akceptuje jego używanie w administracji[6].

Przypisy

  1. ↑ Ethnologue report for language code: pap
  2. 1 2 Bonaire / Papiamentu Language [online], www.geographia.com [dostęp 2017-11-24].
  3. ↑ Nieuwsbrief 070313 - Papiaments officieel erkend. [dostęp 2009-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-12)].
  4. ↑ Bettina Migge, Isabelle Léglise, Angela Bartens: Creoles in Education: An Appraisal of Current Programs and Projects. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2010, s. 268. ISBN 978-90-272-5258-6. (ang.).
  5. ↑ LANDSVERORDENING van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen). Government of the Netherlands. (niderl.).
  6. ↑ Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. wetten.nl. (niderl.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.