Jan Carstensz

Jan Carstenszoon, znany jako Jan Carstensz[a][b] – holenderski odkrywca i żeglarz Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (niderl. Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC)), dowódca ekspedycji do Nowej Gwinei i Australii w 1623. W ekspedycji tej brał również udział inny holenderski odkrywca Willem Joosten van Colster, który podczas tej wyprawy odkrył Ziemię Arnhema.

Imieniem Carstensza nazwano odkryty przez niego szczyt w Indonezji – Carstensz Pyramide (obecnie Jaya), najwyższy szczyt Oceanii, zaliczany do Korony Ziemi.

Wyprawa Carstensza

Zatoka Karpentaria na mapie Dampiera z XVII w.

W 1622 gubernator generalny Holenderskich Indii Wschodnich Jan Pieterszoon Coen (1587–1629) przygotował instrukcje dla wyprawy do Nowej Gwinei, która jednak nie doszła do skutku[1]. Rok później gubernator Ambon Herman van Speult powierzył dowodzenie tą ekspedycją Janowi Carstenszoonowi[1]. Celem wyprawy było popłynięcie szlakiem opisanym w raportach Willema Janszoona (ok. 1570–1630) z 1606[1]. VOC zainteresowana była znalezieniem metali szlachetnych, zapewnieniem nowych rynków zbytu i ekspansją kolonialną[2].

Wyprawa wyruszyła z Ambon w styczniu 1623 na dwóch statkach o nazwach: „Pera”, dowodzonym przez Carstenszoona, i „Arnhem”, którego kapitanem był Dirk Meliszoon[1]. 11 lutego statki dotarły do Nowej Gwinei, gdzie doszło do konfliktu z tubylcami wskutek którego zginął kapitan „Arnhem” i 10 innych osób[3]. Po śmierci Meliszoona, „Arnhem” przeszedł pod komendę Willema van Colstera[c][1].

Wyprawa udała się dalej na południe i pod koniec marca 1623 żeglarze znaleźli się w rejonie Cieśniny Torresa[4]. Zamiast przepłynąć przez cieśninę, wpłynęli na wody Zatoki Karpentaria, myśląc, podobnie jak Jansz 17 lat wcześniej, że widoczny na wschodzie Półwysep Jork należy do Nowej Gwinei[d][1].

12 kwietnia gdzieś w pobliżu Port Musgrave dostrzeżono ląd – Australię[3]. 24 kwietnia ustawiono tablicę upamiętniającą wyprawę na południowym krańcu Zatoki Karpentaria[3]. Następnie pożeglowano na północ i 14 maja podróżnicy znaleźli się w pobliżu ujścia Jardine River[3]. Wyprawa dotarła do ujścia rzeki, którą nazwano Staaten Rivier (Staaten River)[1]. Wkrótce potem van Coolsteerdt odłączył się od wyprawy, obierając kurs powrotny do Ambon przez wyspy Aru i Kai[1]. Płynąc zachód, sporządzał mapy obszarów po drugiej stronie zatoki – regionu znanego obecnie jako Ziemia Arnhema[1].

Carstenszoon popłynął na północ, kreśląc mapy wybrzeża Zatoki Karpentaria i nadając nazwy różnym obiektom geograficznym, m.in. jedną z rzek nazwał Rivier Carpentier na cześć Pietera de Carpentiera (1586–1659), generalnego gubernatora Holenderskich Indii Wschodnich w latach 1622–1628[5]. Od nazwy tej rzeki pochodzi najprawdopodobniej Carpentaria – nazwa nadbrzeżnego regionu w zachodniej części półwyspu Jork na mapie z 1663 autorstwa Melchisédecha Thévenota (1620–1692), która przed końcem XVII w. odnosiła się już również do zatoki[5].

Niewiele brakowało, by Carstenszoon odkrył przejście między półwyspem Jork a Nową Gwineą, jednak wobec niekorzystnych wiatrów, zdecydował się na powrót do Ambon, dokąd dotarł 8 czerwca[3]. Całe południowe wybrzeże zatoki pozostało niezbadane przez kolejne 21 lat, aż do przybycia Abla Tasmana (1603–1659) w 1644[1]. Raport z wyprawy sporządzony przez Carstensza zniechęcił Holendrów do organizowania dalszych ekspedycji na południe od Nowej Gwinei[3]. Z komercyjnego punktu widzenia ekspedycja zakończyła się fiaskiem – Carstensz raportował, że nowe ziemie to najbardziej jałowe obszary na Ziemi, pozbawione metali i cennego drewna[2].

Podczas wyprawy Carstenszoon dostrzegł ośnieżone szczyty Puncak Jaya – raportując o tym odkryciu w Holandii, był uznawany za głupca, ponieważ uważano, że obecność śniegu tak blisko równika nie była możliwa[6]. Szczyt nazywany był dawniej Carstensz Pyramide, a obecnie nazywany jest również Gunung Carstensz[7]. Jako najwyższy szczyt Australazji zaliczany jest do Korony Ziemi[8].

Uwagi

  1. ↑ Nazwiska patronimiczne w XVI- i XVII-wiecznej Holandii były skracane w formie pisemnej poprzez opuszczanie końcówki -oon, np. Carstenszoon zapisywano jako Carstensz., zob. Trent 2019 ↓, s. 47.
  2. ↑ Zachowane źródła historyczne nie podają bliższych informacji na temat życia Jana Carstensza, poza jego wyprawą do Nowej Gwinei i Australii w 1623, zob. Serle 1949 ↓.
  3. ↑ Willem Joosten van Coolsteerdt znany był jako Willem Joosten van Colster, zob. Trent 2019 ↓, s. 37.
  4. ↑ Carstensz miał nadać półwyspowi Jork nazwę Westeinde van Nova Guinea, zob. Jack 1920 ↓, s. 39.

Przypisy

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.