Jan Karol Fyda

Jan Karol Fyda
Strauss Wschodu
Data i miejsce urodzenia

23 grudnia 1890
Mystków

Data i miejsce śmierci

1944
KL Sachsenhausen

Zawód, zajęcie

Kompozytor, dyrygent, pedagog, kapelmistrz

Jan Karol Fyda (ur. 23 grudnia 1890 w Mystkowie k. Nowego Sącza, zm. 1944 w Sachsenhausen) – polski kompozytor, dyrygent i nauczyciel, nazywany "Straussem Wschodu"[1].

Życiorys

Młodość i edukacja

Jan Karol Fyda urodził się w rodzinie o tradycjach muzycznych - jego ojciec i dziadkowie byli organistami. Ukończył seminarium nauczycielskie w Starym Sączu, uzyskując tytuł nauczyciela w 1911 roku. Swoją pierwszą posadę nauczycielską objął w miejscowości Trzycierz[2].

I wojna światowa

W 1914 roku został zmobilizowany do XX Pułku Piechoty armii austro-węgierskiej. Podczas I wojny światowej walczył na czterech frontach: dwukrotnie na włoskim, raz na serbskim[2]. W 1916 roku, przebywając w szpitalu dla rekonwalescentów w okolicach Klagenfurtu, zorganizował orkiestrę i dał koncert, podczas którego wykonał własną kompozycję "Marie Klänge" (op. 76). Za to wykonanie prasa austriacka nadała mu przydomek "Strauss Wschodu".

Okres międzywojenny

Po zakończeniu I wojny światowej, w 1919 roku, wstąpił do Armii Polskiej, gdzie został przydzielony do armii generała Józefa Hallera jako kapelmistrz orkiestry. Z armią Hallera uczestniczył w wyprawie kijowskiej oraz w uroczystości zaślubin Polski z morzem w Pucku w 1920 roku, na którą skomponował "Poloneza na zaślubiny Polski z Bałtykiem"[2].

W okresie międzywojennym Fyda intensywnie komponował i prowadził działalność muzyczną. Współpracował z Towarzystwem Dramatycznym w Nowym Sączu, pisał muzykę do przedstawień teatralnych, tworzył i prowadził lokalne orkiestry[3]. Jednym z jego znaczących utworów z tego okresu jest "Marsz żałobny z okazji śmierci Józefa Piłsudskiego" (1935)[4].

II wojna światowa

W 1942 roku został aresztowany wraz z synem Karolem i osadzony w obozie koncentracyjnym Auschwitz, gdzie grał w orkiestrze obozowej. Następnie został przeniesiony do obozu Sachsenhausen, gdzie prawdopodobnie pełnił funkcję kapelmistrza lub zastępcy kapelmistrza orkiestry obozowej. Zginął w 1944 roku podczas nalotu alianckiego na obóz.

Twórczość

Muzyka Jana Karola Fydy łączy elementy tradycyjnych rytmów, inspiracje muzyką wiedeńską i twórczością Straussa oraz motywy ludowe, chóralne, klasyczne i wojskowe. Jego kompozycje oddają klimat lat 20. i 30. XX wieku. Do najważniejszych utworów należą:

  • Cykl walców "Na pamiątkę" op. 1 (1910)
  • Walc "Marie Klänge" op. 76 (1916)
  • "Polonez na zaślubiny Polski z Bałtykiem"[2] (oraz Intermezzo)[5]
  • "Marsz żałobny z okazji śmierci Józefa Piłsudskiego" (1935)
  • Aranżacja orkiestrowa utworu "Walecznych tysiąc" Juliusa Mosena[3]

Współczesne interpretacje

Po śmierci Jana Karola Fydy jego twórczość została zapomniana na prawie 80 lat. W 2022 roku Justyna Zawiślan, dyrygentka Or_kiestry, przypadkowo odkryła nuty i pamiątki po kompozytorze w jego rodzinnym dworku w Słowikowej.

W celu instytucjonalnego wsparcia prac nad spuścizną artysty powołano Fundację Południe im. Jana Karola Fydy. W jej strukturach działa zespół symfoniczny Or_kiestra pod batutą Justyny Zawiślan, który zajmuje się wykonywaniem i nagrywaniem odnalezionych utworów patrona[6]. Od tego czasu trwają prace nad archiwizacją i upowszechnieniem dorobku Fydy, we współpracy m.in. z Archiwum Polskiej Akademii Nauk[1].

Koncerty repremierowe twórczości Jana Karola Fydy[7] odbyły się m.in. w Pałacu w Wilanowie[8], Filharmonii Krakowskiej[9], na Wawelu[10], Małopolskim Centrum Kultury Sokół w Nowym Sączu oraz w Korzennej - rodzinnej gminie kompozytora[11].

Życie prywatne

Był ojcem Jana Fydy[12] – sądeckiego lekarza, znanego jako "Doktor Judym ze Słowikowej", współorganizatora Instytutu Onkologii w Krakowie[13].

Przypisy

  1. 1 2 Radio Kraków Kultura: Jan Karol Fyda nazywany "Straussem wschodu" odkryty po 80 latach. Radio Kraków, 2022-12-01. [dostęp 2025-03-03]. (pol.).
  2. 1 2 3 4 Jan Karol Fyda - Polonez na Zaślubiny Polski z Bałtykiem (wykonany w Pucku w 1920 r.) | Or_kiestra. Or_kiestra 2025-02-10. [dostęp 2025-03-03].
  3. 1 2 Julius Mosen, Jan Karol Fyda - Walecznych tysiąc (oprac. Justyna Zawiślan) | Or_kiestra. Or_kiestra 2024-11-11. [dostęp 2025-03-03].
  4. ↑ Radio Kraków Kultura, Jan Karol Fyda - małopolski "Strauss Wschodu" [online], radiokrakowkultura.pl, 11 kwietnia 2024 [dostęp 2025-03-03].
  5. ↑ Jan Karol Fyda - Two Steps (Intermezzo do Poloneza na Zaślubiny Polski z Bałtykiem) | Or_kiestra. Or_kiestra 2024-04-25. [dostęp 2025-03-03].
  6. ↑ Fundacja Południe im. Jana Karola Fydy. fsmm.pl. [dostęp 2025-12-10].
  7. ↑ „Strauss Wschodu – Jan Karol Fyda” – Or_kiestra [online], mcksokol.pl [dostęp 2025-03-03].
  8. ↑ NS.pl, Ta kobieta wciąż zaskakuje! Młoda sądeczanka, Justyna Zawiślan wskrzesiła twórczość Jana Karola Fydy [online], miastoNS.pl, 22 kwietnia 2023 [dostęp 2025-03-03] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-26].
  9. ↑ Filharmonia Krakowska [online], filharmoniakrakow.pl [dostęp 2025-03-03].
  10. ↑ Zamek Królewski na Wawelu - oficjalna strona - bilety, informacje, rezerwacje [online], wawel.krakow.pl [dostęp 2025-03-03].
  11. ↑ Kinga Nikiel-Bielak, Przedwojenny kompozytor powrócił do Korzennej prawie 80... [online], www.dts24.pl, 13 listopada 2023 [dostęp 2025-03-03] [zarchiwizowane z adresu 2026-04-15].
  12. ↑ Szlakiem Sądeckich Historii – Siedlce – Regionalna Telewizja Kablowa – Nowy Sącz [online], 27 października 2025 [dostęp 2025-12-10].
  13. ↑ Zmarł Jan Fyda, „doktor Judym” ze Słowikowej [online], Sądeczanin.info [dostęp 2025-12-10] [zarchiwizowane z adresu 2025-12-10].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.