Jan Opieliński
 porucznik | |
| Data i miejsce urodzenia |
20 września?/2 października 1892 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Przebieg służby | |
| Siły zbrojne | |
| Formacja | |
| Jednostki | |
| Stanowiska |
komendant KN POW w Warszawie, komendant KN POW w Lublinie |
| Odznaczenia | |
  | |
Jan Tadeusz Opieliński, pseud. Wojsznar, Zdanowicz (ur. 20 września?/2 października 1892[a] w Warszawie, zm. 4 listopada 1918 w Lublinie) – oficer Legionów Polskich, komendant warszawskiej Komendy Naczelnej Polskiej Organizacji Wojskowej, a później komendant POW na zabór austriacki w Lublinie, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys
Żołnierz I Brygady Legionów Polskich[6]. Członek Związku Strzeleckiego we Lwowie. W 1916 roku rozkazem Józefa Piłsudskiego został odkomenderowany do pracy w Polskiej Organizacji Wojskowej[7]. Latem 1917 roku wszedł w skład 15-osobowego Konwentu Organizacji A, któremu była podporządkowana Polska Organizacja Wojskowa. W 1917 roku był również w Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu. Od lipca 1917 roku był komendantem Komendy Naczelnej POW w Warszawie, a od marca 1918 roku do śmierci był komendantem Komendy Naczelnej POW nr 4 w Lublinie[7].
Zmarł na hiszpankę tydzień przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Po śmierci został awansowany do stopnia majora Wojska Polskiego.
W jego nekrologu pisano:
Zmarł w Lublinie członek Związku strzeleckiego we Lwowie, porucznik 1 pułku strzelców Piłsudskiego, komendant naczelny P.O.W. b. okupacji austryjackiej, ś.p. Jan Wojsznar-Opieliński, znany pod pseudonimem Zdanowicza.
Ś.p. Opieliński był niezwykłym żołnierzem I-ej brygady i był doskonałym organizatorem sił narodowych w walce o wyzwolenie narodu. Odkomenderowany przez komendanta Piłsudskiego z brygady do P.O.W. został początkowo komendantem Warszawy, później całej okupacji niemieckiej. Na tym stanowisku przetrwał najgorszy okres.
Nie poddawał się zniechęceniu, chociaż coraz to tracił podkomendnych, których warunki materjalne zmuszały do przyjmowania posad i wycofywania się z robót organizacji. Coraz to więcej musiał czynić sam osobiście, aby P.O.W. utrzymać.
W lecie, po kilkunastodniowym odpoczynku, ś.p. Opieliński-Zdanowicz został komendantem P.O.W. na okupację austryjacką. I na tem stanowisku położył wielkie zasługi, powiększając kadry P.O.W. i ich sprawność[8].
.
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7086 – pośmiertnie, 17 maja 1922[9][10]
- Krzyż Niepodległości z Mieczami – pośmiertnie, 20 stycznia 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[11]
Grób na Powązkach
Pochowano go na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 195., rząd 3., grób 10.)[1]. W 1926 roku na jego grobie wystawiono rzeźbę Peowiaka pt. „Walka” autorstwa Edwarda Wittiga[12]: umierającego nagiego wojownika z opadającą do tyłu głową trzymającego w lewej dłoni krótki miecz. Figura „Umierającego bohatera" będąca fragmentem rzeźby „Walka" na tym grobie stała się pierwowzorem Pomnika Poległych Żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej odsłoniętego na Placu Małachowskiego w Warszawie w 1933 roku i ponownie w 1999 roku.
Pomnik na cmentarzu został poświęcony 1 grudnia 1935 roku, co było okazją do podniosłej uroczystości, w której wzięli udział m.in.: gen. Edward Śmigły-Rydz, premier Marian Zyndram-Kościałkowski i wiceminister skarbu Adam Koc[7]. Od tej pory ten grób jest uznawany za kwaterę POW na Powązkach.
Życie prywatne
Jan Tadeusz Opieliński był synem Tadeusza, właściciela apteki, i Kamilli Elżbiety z Kuczyńskich[3]. Obie rodziny miały szlacheckie korzenie[2]. Był najstarszy z pięciorga rodzeństwa: jego siostrami były: Stanisława (ur. w 1895 roku) i Zofia (ur. w 1899 roku). Kolejnym dzieckiem był Kazimierz (1901–1902)[13][14], a najmłodszym – Maria Elżbieta (1902–1975)[15][14][16]. Zofia Opielińska wyszła za Stefana Steca, który 3 tygodnie po ślubie zginął w katastrofie lotniczej na lotnisku mokotowskim w Warszawie.
W dniu 9 sierpnia 1916 roku w kościele Najświętszego Zbawiciela w Warszawie ożenił się z Antoniną Ganowicz (~1892–1925)[5][17], prawniczką, działaczką niepodległościową, 2 sierpnia 1931 pośmiertnie odznaczoną Medalem Niepodległości[18].
Uwagi
- ↑ Data urodzin Jana Opielińskiego była przez wiele lat przedmiotem kontrowersji. Data podana na grobie (2 października 1882[1]) jest na pewno niepoprawna. Jak pisała w 2017 roku Izabela Bożyk: Data 1882 została przyjęta na podstawie tablicy nagrobnej, ta jednak kilkanaście lat temu poddana została renowacji i wtedy pojawił się na niej błędny napis[2]. Z drugiej strony autorka pisze: W rzeczywistości Opieliński urodził się 2 października 1891 r. w Warszawie, i w przypisie do tego zdania: Niewłaściwy rok urodzenia – 1892 – podany jest także w książeczce wojskowej Opielińskiego. Jedynymi miarodajnymi źródłami są Akta Stanu Cywilnego (dalej ASC) i Karta ewidencyjna oficerska, z których wynika, że urodził się w 1891 r.. Jednak w akcie chrztu Jana Opielińskiego[3], odbytego 29 października 1892 roku w kościele św. Aleksandra w Warszawie, jest napisane, że urodził się 2 października 1892 roku. Ten dokument wydaje się rozstrzygający. Na jego potwierdzenie przemawia również nekrolog Jana Opielińskiego opublikowany w Kurierze Warszawskim z 20 stycznia 1919 roku, w którym napisano, że zmarł w wieku 26 lat[4]. Ponadto w jego akcie ślubu[5] napisano, że w 1916 roku miał 24 lata.
Przypisy
- 1 2 Cmentarz Stare Powązki: JAN TADEUSZ OPIELIŃSKI WOJSZNAR-ZDANOWICZ, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2025-12-25].
- 1 2 Bożyk 2017 ↓, s. 126.
- 1 2 Akt chrztu Jana Opielińskiego w kościele św. Aleksandra w Warszawie nr 1892 / 1024 [online], metryki.genealodzy.pl [dostęp 2025-12-26].
- ↑ Maria Jadwiga Minakowska, Nekrologi Jana Opielińskiego opublikowane w prasie [online], wielcy.pl/nekrologia [dostęp 2025-12-26].
- 1 2 Akt ślubu Jana Opielińskiego w kościele Najświętszego Zbawiciela w Warszawie nr 1916 / 76 [online], metryki.genealodzy.pl [dostęp 2024-12-26].
- ↑ Zdzisław Bitner, Ryszard Bratkowski: Żołnierze Legionów Polskich 1914–1917 czyli postacie na polskich znakach pocztowych 1918–2010. Płock: 2012. [dostęp 2013-07-28].
- 1 2 3 Wzór żołnierza i obywatela. „Nowiny – żołnierska gazeta ścienna”. 95, s. 1, 1935-12-04. Warszawa. [dostęp 2013-07-28].
- ↑ Z żałobnej karty. [dostęp 2013-07-28].
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 4 stycznia 1923, s. 7.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1.
- ↑ M.P. z 1931 r. Nr 18, poz. 31 (ISAP).
- ↑ Nagrobek Jana Wojsznar-Zdanowicza. [dostęp 2013-07-28].
- ↑ Bożyk 2017 ↓, s. 126–127.
- 1 2 Adam Massalski, Opielińska Maria Elżbieta, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXIV, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979, s. 121–122.
- ↑ Izabela Bożyk, Sylwetka Marii Opielińskiej – nauczycielki, dyrektorki, działaczki ZNP i TON, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, 3–4, 2015, s. 190, 192.
- ↑ Bożyk 2017 ↓, s. 127.
- ↑ Regina Ziemkiewiczowa. Żona żołnierza. Wspomnienie o ś.p. Antoninie Opielińskiej. „Polska Zbrojna”. 184, s. 4, 1925-07-07. Warszawa..
- ↑ M.P. z 1931 r. Nr 179, poz. 260 (ISAP).
Bibliografia
- Izabela Bożyk. „Wzór żołnierza i obywatela” – Jan Opieliński, „Wojsznar”, „Zdanowicz” (1892–1918). „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 3, s. 125–141, 2017.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-06-07].
- Opieliński (Opieliński-Zdanowicz) (Wojszner-Opieliński) Jan (Tadeusz). [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari 72 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-06-07].