Jan z Łajs

Tablica upamiętniająca Jana z Łajs, w arkadach tzw. Domu Burmistrza. Na tablicy znajduje się jednak błąd, ponieważ Jan nie był "założycielem" Olsztyna, była nim kapituła warmińska.

Jan z Łajs, właściwie Johannes von Leysen (łac. Iohannes de Leysen, ok. 1310 – po 1388) – zasadźca i pierwszy sołtys Olsztyna, zasadźca wsi Różnowo i Praslity. Przedstawiciel rodziny von Leysen mającej duże zasługi w kolonizacji Warmii.

Życiorys

Protoplasta rodu von Leysen i dziadek Jana, Marcin z Marchii (Martino dicto de Marchia) przybył do Prus z Hrabstwa Mark z Wesfalii. W roku 1304 Marcin z Marchii został zasadźcą (łac. locator) a następnie dziedzicznym sołtysem wsi Łajsy (Leysen) koło Pieniężna (hist. Melzak) założonej przez kapitułę warmińską w podległym jej komornictwie melzackim w północnej Warmii. Ojciec Jana Geriko piastował urząd sołtysa Łajs po swym ojcu. Synowie Geriko, Jan i Henryk, zajęli się organizowaniem osadnictwa w południowej Warmii. Henryk z Łajs z ramienia biskupa warmińskiego został w zasadźcą wsi Skajboty i miasta Barczewa[1].

Mapa historyczna Warmii. Zaznaczono wieś Łajsy i granice komornictw.

W maju 1348 roku w strażnicy w Bartążku najważniejsi przedstawiciele kapituły warmińskiej z prepozytem Hartmutem z Krzyżborka na czele podjęli decyzję o założeniu w sąsiedztwie budowanego zamku nowego miasta, które miało stanowić siedzibę komornictwa olsztyńskiego. Na zasadźcę miasta nad górną Łyną wyznaczono Jana z Łajs, którego rodzina służyła kapitule od kilkudziesięciu lat. Z dokumentów wynika, że nowe miasto zaczęło powstawać już w 1348 roku.

W przywileju lokacyjnym Olsztyna nadanym przez kapitułę 31 października 1353 r. "zaufanemu (discreto) mężowi Janowi z Łajs, jego rzeczywistym spadkobiercom oraz prawowitym następcom" wyznaczono zadanie zasiedlenia miasta oraz nadano dziedziczny urząd sołtysa i "wieś, która nazywa się Różnowo (villa que Rosenaw nuncupatur)" jako źródło utrzymania. Jan otrzymał również 1/3 dochodów z czynszu z rzemiosła oraz 1/3 dochodów z opłat sądowych. W jego gestii pozostawało również sądownictwo niższe.

W tym czasie był zasadźcą wsi Różnowo (którą otrzymał w dziedzictwo) oraz lokowanej w 1361 wsi Praslity. Jako człowiek fromborskiej kapituły wspierał jej osadnictwo w komornictwie olsztyńskim[1].

W 1372 r. za swe zasługi Jan został wyniesiony do stanu szlacheckiego. W drugim przywileju lokacyjnym Olsztyna z 4 maja 1378 r. Jan z Łajs występuje już jako "rycerz" i sołtys Olsztyna. Dla Jana i jego potomków z Różnowa oznaczało to obowiązek stawiania się z ekwipunkiem w razie wojen w szeregach chorągwi kapitulnej (ze źródeł wiadomo, że chorągiew kapitulna brała udział po stronie krzyżackiej w bitwie pod Grunwaldem w 1410 r.[2])

Jan z Łajs wymieniony jest w dokumentach z 1378 r. jako rozjemca w sporze o delimitację Puszczy Galindzkiej w okolicy Pasymia, prowadzonym pomiędzy biskupem warmińskim Janem Stryprockiem a wielkim mistrzem krzyżackim Winrychem von Kniprode. Po raz ostatni Jan z Łajs jest wymieniony w źródłach w 1388 roku jako świadek w ustaleniu wewnętrznych granic pomiędzy dobrami kapitulnymi a biskupimi za panowania biskupa Henryka Sorboma. Prawdopodobnie zmarł krótko później.

Potomkowie lub spadkobiercy Jana z Łajs pełnili urząd dziedzicznego sołtysa Olsztyna do 22 lutego 1500 roku, gdy rada miejska się usamorządowiła, czyli wykupiła od kapituły urząd sołtysa i za jej zgodą mogła już samodzielnie wybierać burmistrza (dla porównania, sąsiednie Barczewo usamorządowiło się już w 1406 roku).

Upamiętnienie

Wizerunek Jana z Łajs jako "założyciela" Olsztyna znalazł się na niemieckim pieniądzu zastępczym wydrukowanym w 1921 roku[3].

Obraz z 1987 roku pędzla Teodora Nowaka przedstawiający Jana z Łajs znajduje się w sali sesyjnej Urzędu Miasta w Olsztynie[4][5].

We współczesnym Olsztynie upamiętniono Jana z Łajs nazwą uliczki na Starym Mieście (określanej jako "najkrótsza ulica w Olsztynie") oraz tablicą z 1999 roku umieszczoną w 2003 roku w podcieniach Domu Burmistrza[6][7]. Na tablicy znajduje się wizerunek wzorowany na wiszącym w Ratuszu obrazie Teodora Nowaka.

Tablica upamiętniająca Jana znajduje się również w Łajsach[1].

W 2024 roku imieniem Jana z Łajs nazwano także rondo w Pieniężnie[8].

Bibliografia

  • Atrakcje turystyczne Olsztyna - Jan z Łajs [online], www.atrakcje.olsztyn.pl [dostęp 2021-04-17].
  • Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016

Przypisy

  1. 1 2 3 Jan z Łajs - Miasto i Gmina Pieniężno Miasto Pieniężno - oficjalny portal miejski [online], pieniezno.pl [dostęp 2025-07-19].
  2. ↑ Jan Długosz, Banderia Pruthenorum, 1448.
  3. ↑ Notgeld: Allenstein (Ostpreußen) – Moneypedia [online], www.moneypedia.de [dostęp 2025-07-19].
  4. ↑ 12. Orneta -> Braniewo – Szlak Świętej Warmii [online], szlakswietejwarmii.pl [dostęp 2025-07-19].
  5. ↑ Jadwiga Drozdowska, Teodor Nowak (1919 – 1992), malarz, rysownik, grafik i konserwator, https://kpbc.umk.pl/Content/219256/PDF/Biuletyn%20KMDG%202012%2018%28323%29.pdf, 2012.
  6. ↑ Jan z Łajs – LEKSYKON KULTURY WARMII I MAZUR [online], leksykonkultury.ceik.eu [dostęp 2025-07-19].
  7. ↑ Zabytki: Tablica pamiątkowa Jana z Łajs, ul. Stare Miasto 11/16 [online], zabytki.olsztyn.eu [dostęp 2025-07-19] [zarchiwizowane z adresu 2025-04-26] (ang.).
  8. ↑ Jan z Łajs został patronem ronda [online], Radio Olsztyn [dostęp 2025-07-19].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.