Jer-2

Jer-2

Dane podstawowe
Państwo	ZSRR
Producent	Biuro konstrukcyjne W. Jermołajewa
Typ	samolot bombowy dalekiego zasięgu
Konstrukcja	dwusilnikowy wolnonośny średniopłat o konstrukcji całkowicie metalowej, usterzenie podwójne, podwozie – wciągane w locie
Załoga	4 5 (w wersji Jer-2-2 i Jer-2ON)
Historia
Data oblotu	14 maja 1940 (DB-240)
Lata produkcji	1941 – 1945
Wycofanie ze służby	1947
Dane techniczne
Napęd	patrz tabelka
Moc	patrz tabelka
Wymiary
Rozpiętość	patrz tabelka
Długość	patrz tabelka
Wysokość	patrz tabelka
Powierzchnia nośna	patrz tabelka
Masa
Własna	patrz tabelka
Startowa	patrz tabelka
Osiągi
Prędkość maks.	patrz tabelka
Prędkość wznoszenia	patrz tabelka
Pułap	patrz tabelka
Zasięg	patrz tabelka
Dane operacyjne
Uzbrojenie
patrz tabelka
Liczba miejsc
9 (wersja Jer-2ON)
Użytkownicy
ZSRR
Rzuty

Jer-2 (ros. Ер-2) – radziecki samolot bombowy dalekiego zasięgu z okresu II wojny światowej

Pod koniec 1938 roku w biurze konstrukcyjnym kierowanym przez Władimira Grigorewicza Jermołajewa rozpoczęto pracę nad samolotem bombowym dalekiego zasięgu, który oznaczono jako DB-240 (skrót od dalnyj bombardirowszczik i 240 od numeru biura). Jego konstrukcję oparto na samolocie pasażerskim Stal-7 skonstruowanym w 1936 roku w samolotowym instytucie naukowo-badawczym (SNII) Lotnictwa Cywilnego (GWF – Grażdanskij Wozdusznyj Fłot) przez włoskiego komunistę, mieszkającego w ZSRR – Roberta Bartiniego, którego jednym ze współpracowników był W. Jermołajew^[1.1]. Charakterystycznym elementem projektu Stal-7 była konstrukcja metalowa z dużym udziałem stali, kadłub o przekroju zbliżonym do trójkątnego, oraz płat w formie odwróconego skrzydła mewy – z ujemnym wzniosem centropłata i dodatnim wzniosem zewnętrznych konsoli, dający korzystne własności aerodynamiczne^[2]. Po awarii prototypu i aresztowaniu Bartiniego w ramach represji stalinowskich w styczniu 1938 roku, co mogło pociągnąć anulowanie programu, jego następca Zachar Cenciper i Jermołajew starli się przekonać ludowego komisarza obrony Woroszyłowa do kontynuowania rozwoju samolotu jako bombowca dalekiego zasięgu^[3]. Pozycję Jermołajewa wzmacniało powierzenie mu w tym czasie kierownictwa komórki partii WKP(b) w instytucie SNII^[3]. Po rekordowym przelocie prototypu Stal-7 na odległość 3800 km 5 października 1938 roku, Jermołajew podczas spotkania na Kremlu zdołał przekonać do budowy bombowca przywódcę ZSRR Stalina^[3]. W tym celu utworzono następnie przy zakładach nr 240 (byłym zakładzie konstrukcji doświadczalnych GWF) doświadczalne biuro konstrukcyjne OKB-240, którego Jermołajew został głównym konstruktorem, do którego w maju 1939 roku przeniesiono większość inżynierów z centralnego biura konstrukcyjnego GWF^[3].

Oficjalne zlecenie na skonstruowanie bombowca DB-240 i budowę dwóch prototypów władze ZSRR wydały 29 lipca 1939 roku^[4]. Prace nad nim rozpoczęto już wcześniej i już 20 sierpnia przedstawiono do oceny makietę samolotu^[3]. Różnił się od samolotu Stal-7 podwójnym usterzeniem, konfiguracją nosa kadłuba z przeszklonym stanowiskiem nawigatora i wyniesioną wyżej kabiną pilota, oraz zamianą poszycia płóciennego skrzydeł na duraluminiowe^[4]. Otrzymał także uzbrojeniu obronne i inne silniki. Dobór silników stwarzał jednak problemy, gdyż przewidywano nowe silniki rzędowe M-106 o mocy startowej 1350 KM, z którymi prędkość obliczeniowa na wysokości 6500 m miała wynosić 502 km/h^[a], ale nie zostały one dopracowane i trzeba było zastosować starsze silniki M-105 o mocy 1100 KM i słabszych parametrach wysokościowych^[1.2]. Oblot pierwszego prototypu nastąpił w dniu 14 maja 1940 roku w Moskwie, a drugiego nie ukończono^[5]. Próby fabryczne trwały do 1 lipca, mimo to już 29 maja 1940 roku Komitet Obrony podjął decyzję o produkcji pierwszej serii 70 samolotów^[5]. 16 sierpnia prototyp zaprezentowano publicznie na święcie lotnictwa w Tuszynie, a 29 sierpnia wykonał on rekordowy lot na odległość 4111 km z toną bomb^[5]. Próby państwowe prototypu, ukończone 17 października 1940 roku, wykazały jednak, że samolot jest na poziomie najnowszych seryjnych konstrukcji innych państw, ale osiągi są znacznie słabsze niż deklarowane i nie przewyższają konkurencyjnego DB-3F (Ił-4), poza zasięgiem i możliwością przenoszenia bomb wewnątrz^[6]. Prędkość maksymalna wyniosła 445 km/h na wysokości 4250 m, ze schowaną wieżyczką^[1.3]. Zdecydowano wyprodukować zamówione już 70 sztuk w zakładzie nr 18 w Woroneżu z silnikami M-105, a docelowo zastosować silniki rzędowe AM-35A lub mocniejsze^[6]. Samoloty produkowane seryjnie otrzymały oficjalne oznaczenie Jer-2. Produkcja rozpoczęła się w kwietniu 1941 roku.

Już po podjęciu decyzji o skierowaniu samolotu Jer-2 do produkcji seryjnej prowadzono dalsze prace nad samolotem. Zmiany dotyczyły w zasadzie zastosowania nowych silników oraz uzbrojenia i tak powstawały kolejne wersje samolotu.

W 1944 roku podjęto decyzję o zbudowaniu zupełnie nowej wersji samolotu Jer-2 przeznaczonej do przewozu ważnych osobistości oraz zadań kurierskich. W ten sposób powstał samolot oznaczony jako Jer-2ON, którego prototyp oblatano 16 kwietnia 1945 roku. Następnie zbudowano krótką serię tych samolotów. Podlegał on również dalszym modyfikacjom, lecz ostatecznie w 1945 roku podjęto decyzję o zaniechaniu produkcji i dalszych prac nad samolotem Jer-2.

Łącznie w latach 1941–1945 zbudowano 430 samolotów Jer-2 wszystkich wersji a z prototypami około 470 szt.

• DB-240 – prototyp, napęd: 2 × 12-cylindrowe silniki rzędowe Klimow M-105, uzbrojenie: 2 karabiny maszynowe SzKAS kal. 7,62 mm (ruchome – 1 w stanowisku strzeleckim w przodzie kadłuba i 1 w dolnym wychylanym stanowisku strzeleckim typu MW-2 w środkowej części kadłuba), 1 karabin maszynowy UBT kal. 12,7 mm (ruchomy – w obrotowej wysuwanej wieżyczce strzeleckiej typu TAT-BT na grzbiecie środkowej części kadłuba) oraz 1000 kg bomb. Wyprodukowano – 3 prototypy
• Jer-2 (M-105) – wersja seryjna, identyczna jak prototyp DB-240. Wyprodukowano – 71 sztuk
• Jer-2 (AM-35A) – prototyp, napęd: 2 × silniki rzędowe 12-cylindrowe w układzie V, chłodzone cieczą, Mikulin AM-35A o mocy 1350 KM (993 kW), uzbrojenie: jak DB-240. Wyprodukowano – 3 prototypy
• Jer-2 (AM-37) – prototyp, napęd: 2 × silniki rzędowe 12-cylindrowe w układzie V, chłodzone cieczą, Mikulin AM-37 o mocy 1400 KM (1030 kW), uzbrojenie: 3 karabiny maszynowe UBT kal. 12,7 mm (ruchome – 1 w stanowisku strzeleckim w przodzie kadłuba, 1 w dolnym stanowisku strzeleckim w środkowej części kadłuba i 1 w obrotowej wieżyczce strzeleckiej typu TAT-BT na grzbiecie środkowej części kadłuba) oraz bomby o masie maksymalnej do 3000 kg. Wyprodukowano – 4 sztuki
• Jer-2 (MB-100) – prototyp, napęd: 2 × silniki rzędowe 24-cylindrowe w układzie X, chłodzone cieczą Dobrotworskij MB-100 o mocy 2200 KM (1618 kW), uzbrojenie: 2 karabiny maszynowe UBT kal. 12,7 mm (ruchome – 1 w dolnym wychylanym stanowisku strzeleckim w środkowej części kadłuba i 1 w obrotowej wieżyczce strzeleckiej typu TAT-BT na grzbiecie środkowej części kadłuba), 1 karabin maszynowy SzKAS kal. 7,62 mm (ruchomy – na stanowisku strzeleckim w przodzie kadłuba) oraz bomby o masie maksymalnej do 3000 kg. Wyprodukowano – 1 sztukę
• Jer-2 (M-40F) – prototyp, napęd: 2 × silniki rzędowe wysokoprężne 12-cylindrowe w układzie V, chłodzone cieczą Czaromskij M-40F o 1500 KM (1103 kW), uzbrojenie: jak Jer-2 (MB-100). Wyprodukowano – 3 sztuki
• Jer-2 (M-30B) – prototyp, napęd: 2 × silniki rzędowe wysokoprężne 12-cylindrowe w układzie V, chłodzone cieczą Czaromskij ACz-30B (M-30B) o 1500 KM (1103 kW), uzbrojenie: 3 karabiny maszynowe UBT kal. 12,7 mm (ruchome – 1 na stanowisku strzeleckim w przodzie kadłuba, 1 na dolnym stanowisku strzeleckim w środkowej części kadłuba i 1 w obrotowej wieżyczce strzeleckiej typu TUM-2 na grzbiecie środkowej części kadłuba) oraz bomby o masie maksymalnej do 5000 kg. Wyprodukowano – 1 sztukę
• Jer-2 (ACz-30B) – seryjne, napęd: 2 × silniki rzędowe wysokoprężne w układzie V, chłodzone cieczą Czaromskij ACz-30B (M-30B) o mocy 1500 KM (1103 kW), uzbrojenie: 2 karabiny maszynowe UBT kal. 12,7 mm (ruchome – 1 na stanowisku strzeleckim typu NU-134 w przodzie kadłuba i 1 w dolnym stanowisku strzeleckim typu ŁU-MW-2B w środkowej części kadłuba), 1 działko SzWAK kal. 20 mm (ruchome – w obrotowej wieżyczce strzeleckiej typu TUM-5 na grzbiecie środkowej części kadłuba) oraz bomby o masie maksymalnej do 5000 kg. Wyprodukowano – 391 sztuk
• Jer-2ON – wersja specjalnego przeznaczenia do przewozu ważnych osób cywilnych i wojskowych, napęd: jak Jer-2 (ACz-30B), uzbrojenie: nie posiadał. Wyprodukowano – 3 sztuki
• Jer-2MM – zmodernizowana wersja Jer-2ON. Wyprodukowano – 3 sztuki

Samoloty Jer-2 zostały wprowadzone do lotnictwa radzieckiego w czerwcu 1941 roku. Uzbrojono w nie dwa pułki bombowe specjalnego przeznaczenia – 420 i 421. W początkowej fazie operacji „Barbarossa” samoloty te uczestniczyły w dalekich rajdach na cele na terytorium Niemiec i Polski. W nocy z 10 na 11 sierpnia 1941 roku uczestniczyły, razem z Pe-8, w nalocie radzieckiego lotnictwa na Berlin z lotniska Puszkin. Z powodu nieodpowiedniego lotniska, wystartowały tylko trzy samoloty Jer-2, które zrzuciły po 700 kg bomb, a dwa z nich stracono (jeden na skutek ataku własnych myśliwców)^[7]. Brały też w udział w bombardowaniu Warszawy.

Później skierowano je do wsparcia wojsk lądowych na froncie. W czasie tych walk ponosiły one duże straty i ostatecznie w 1943 roku wycofano je z jednostek bojowych i skierowano do szkoły nawigatorów lotniczych w Czelabińsku.

Produkowane po 1943 roku samoloty Jer-2 były wykorzystywane do dokonywania nocnych zrzutów dla partyzantów na zapleczu frontów. Natomiast samoloty Jer-2ON były wykorzystywane do 1947 roku.

Samolot Jer-2 to wolnonośny średniopłat o konstrukcji całkowicie metalowej, z podwójnym usterzeniem i chowanym podwoziem. Kadłub półskorupowy. Płat trójdzielny. Napęd: dwa silniki rzędowe, śmigła metalowe trójłopatowe.

• Krzysztof Cieślak. Jer-2 2M-105 – Nieco zapomniany nocny bombowiec dalekiego zasięgu. „Technika Wojskowa Historia”. Nr 2/2025, s. 28–34, marzec–kwiecień 2025. Warszawa: Magnum-X Sp. z o.o.. 
• Вадим Шавров: История конструкций самолетов в СССР 1938-1950. Москва: Машиностроение, 1994. ISBN 5-217-00477-0.
• Aleksandr Miedwied′, Dmitrij Chazanow: Dalnyj bombardirowszczik Jer-2. «Samolot niesbywszichsja nadieżd». Moskwa: Jauza / Eksmo, 2012. ISBN 978-5-699-57293-9. (ros.).