Jewhen Onacki

Jewhen Onacki^[a], Jewhen Dometijowycz Onaćkyj, ps. „Charakternyk”, „Dometenko”, „Ital”, „Wynar”, „Taras”^[2] (ukr. Євген Дометійович Онацький, ur. 1 stycznia^?/13 stycznia 1894 w Głuchowie, zm. 27 października 1979 w Buenos Aires) – ukraiński naukowiec, działacz społeczny, publicysta, językoznawca, encyklopedysta, jeden z ideologów nacjonalizmu ukraińskiego.

Jewhen Dometijowycz Onaćkyj urodził się w Głuchowie, w guberni czernihowskiej Imperium Rosyjskiego. Jego ojciec pochodził ze starej kozackiej rodziny z Połtawszczyzny^[3] i nauczał w Głuchowskim Instytucie Nauczycielskim^[4]. W 1904 r. Jewhen wraz z rodziną przeprowadził się do Kamieńca Podolskiego, gdzie uczęszczał gimnazjum męskiego, które ukończył w 1912 r. W tym okresie oprócz ojca i wydarzeń rewolucji 1905 r. silny wpływ na poglądy Jewhena Onackiego mieli krewny, członek Ukraińskiej Partii Demokratycznej, poseł do I Dumy, Mykoła Onacki oraz Nykyfor Hryhorijiw, późniejszy minister edukacji w rządzie Symona Petlury^[3].

W latach 1912–1917 r. Jewhen Onacki studiował na Wydziale Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego, gdzie został członkiem Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki.

W 1917 r. wstąpił do Ukraińskiej Rady Centralnej jako przedstawiciel studentów ukraińskich. W 1918 r. został przewodniczącym Głównej Rady Studentów Kijowa.

W 1919 r. był członkiem delegacji rządowej Ukraińskiej Republiki Ludowej na konferencji pokojowej w Paryżu. Na początku lat dwudziestych XX wieku wyemigrował. Początkowo mieszkał w Szwajcarii, potem przeprowadził się do Włoch i osiadł w Rzymie, gdzie mieszkał przez 28 lat^[5]. Kierował tu biurem misji dyplomatycznej Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920–22) oraz był redaktorem jej czasopisma „Głos Ukrainy” („La voce dell'Ucraina”). W okresie międzywojennym współpracował z ukraińskimi czasopismami.

W 1929 r. poznał Jewhena Konowalca, który mianował Onackiego przedstawicielem OUN we Włoszech. Współpracował z nacjonalistyczną „Rozbudową Nacji”. W sierpniu 1939 roku w domu, w którym mieszkał Onacki, odbył się II Wielki Zjazd OUN. Onacki po rozłamie w 1940 r. poparł Andrija Melnyka^[2].

W latach 30. XX wieku był zwolennikiem włoskiego faszyzmu, wskazując jednak na różnice między nim a nacjonalizmem ukraińskim. Według Jewhena Onackiego faszyzm to nacjonalizm narodu państwowego, wrogiego wszelkim irredentystom, gotowego poświęcić wszystko i wszystkich dla swojego już stworzonego państwa. Nacjonalizm ukraiński natomiast to nacjonalizm narodu niepaństwowego, który żyje jedynie irredentyzmem i jest gotowy poświęcić wszystko i wszystkich, by zniszczyć te państwa, które nie pozwalają mu istnieć^[6][7]. Jako przedstawiciel Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów we Włoszech był najbardziej aktywnym propagandzistą doświadczeń faszystowskich (oficjalnie wstąpił do OUN w 1930 r.). Publicysta podkreślał, że to nie faszystowska praktyka wykorzystywania władzy państwowej najbardziej interesowała ukraińskich nacjonalistów, ale jej ideowe aspekty: niechęć do akceptacji uwarunkowań zewnętrznych, wola zwycięstwa, pragnienie duchowego odrodzenia i stworzenia nowego człowieka, jedność narodowa ponad interesami partyjnymi, klasowymi i regionalnymi. W swoich artykułach wychwalał Mussoliniego i uzasadniał wyższość faszystowskiego państwa korporacyjnego, podporządkowującego sobie wszystkie siły społeczne, nad państwem liberalno-demokratycznym^[6]. Podobnie jak Wiktor Poliszczuk^[8], Grzegorz Rossoliński-Liebe zalicza Onackiego do takich ideologów, jak Dmytro Doncow, Mykoła Sciborśkyj i Wołodymyr Martyneć, którzy doprowadził do wypracowania ukraińskiej formy faszyzmu^[9]. Onacki uważał nazizm za imperialistyczny, rasistowski i antychrześcijański, w przeciwieństwie do faszyzmu, jednak Niemcy ze względów geopolitycznych pozostawały dlań głównym sojusznikiem politycznym Ukraińców. Melnykowcy nawet po operacji Barbarossa i rozpoczęciu okupacji ziem ukraińskich Niemców zamierzali pozostawać lojalnymi sojusznikami III Rzeszy^[10].

W latach 1936–1940 był profesorem (1936^[11]) na Università degli Studi di Napoli "L'Orientale", gdzie nauczał języka ukraińskiego. Od 1940 do 1943 r. wykładał na Uniwersytecie Rzymskim^[4].

29 września 1943 r.^[2], po kapitulacji Włoch, został aresztowany przez władze niemieckie (Gestapo). Był przetrzymywany w więzieniu w Rzymie (Regina Coeli^[5]), w Berlinie oraz w Oranienburgu (KL Sachsenhausen^[3]). Powodem aresztowania Onackiego była krytyka nazizmu^[12][4] oraz – jak sam wspominał – potępianie na forum Związku Dziennikarzy Zagranicznych zbrodni hitlerowskich wobec narodu ukraińskiego na terenach okupowanych przez Niemców^[3] (m.in. Komisariat Rzeszy Ukraina).

W październiku 1944 roku został zwolniony^[2], w maju^[3]/czerwcu^[2] 1945 roku wrócił do działalności publicznej w Rzymie, m.in. został wiceprzewodniczącym Ukraińskiego Komitetu Pomocy, na którego czele stanął arcybiskup Iwan Buczko^[3].

Wiosną 1947 r. wyemigrował do Argentyny. W 1949 r. został jednym z założycieli i pierwszym przewodniczącym Związku Ukraińskich Naukowców, Artystów i Pisarzy w Buenos Aires. Pełnił szereg funkcji w ukraińskich organizacjach emigracyjnych w Argentynie. W 1964 r. z powodu problemów ze wzrokiem wycofał się z czynnego życia publicznego.

Zmarł w 1979 r. w Buenos Aires i został pochowany na cmentarzu La Chacarita. Później, w 1986 r., został ponownie pochowany na cmentarzu ukraińskim w Monte Grande^[5].

Twórczość Jewhena Onackiego obejmuje bardzo różnorodną tematykę, w tym Ukraińską Mała Encyklopedię, prace językoznawcze ukraińsko-włoskie («Українська теоретично-практична граматика для італійців», «Словник українсько-італійський»/„Vocabolario ucraino-italiano”), dzieła z zakresu historii i kultury Ukrainy, publicystykę polityczną oraz pamiętniki^[11][3].

Na cześć Jewhena Onackiego nazwano ulice w Czernihowie^[13], Kamieńcu Podolskim^[14] i Głuchowie^[15][2].

• Nacjonalizm integralny