Rewolucja 1905 roku

Jeszcze przed wybuchem wojny z Japonią w 1904 roku, Rosja przeżywała trudności gospodarcze. W latach 1891–1892 doszło do potężnej klęski głodu, która doprowadziła do pierwszej tak powszechnej fali sprzeciwu wobec carskiej autokracji^[3]. Kryzys w latach 1900–1903 zwiększył nierówności społeczne i bezrobocie oraz pogorszył sytuację robotników. Gospodarka rosyjska nie była wydajna, a rynek został zmonopolizowany przez syndykaty^[4]. Wzrost nastrojów rewolucyjnych spowodował przedłużającą się wojnę i wiadomości o niepowodzeniach Rosji na froncie. Coraz częściej dochodziło do strajków. 1 maja 1900 roku doszło do manifestacji w Charkowie^[5], w 1901 roku wybuchły strajki w Moskwie, Jekaterynosławiu (obecny Dniepr), Petersburgu, Mikołajowie, Batumi i Odessie. W reakcji na strajki robotnicze w miastach doszło do protestów chłopskich. W 1903 roku w strajkach na Ukrainie i Kaukazie udział wzięło około 200 tysięcy pracowników^[6].. Już w 1903 roku na II Zjeździe Socjaldemokratycznej Robotniczej Partii Rosji podjęto kwestie ewentualnych przygotowań do rewolucji^[7].

Sytuację w kraju pogorszyła przegrana w wojnie z Japonią. Car Mikołaj II widział w wojnie z cesarstwem „zatrzymanie rewolucji”, w rezultacie jednak wojna przyśpieszyła kolejne wystąpienia. Ceny wzrosły od 20 do 40%. 26 grudnia 1904 roku wybuchły strajki w Baku i Petersburgu^[4].

Kierownictwo w ruchu robotniczym usiłował przejąć duchowny (a zarazem współpracownik Ochrany) Gieorgij Gapon. Zorganizował on marsz pod Pałac Zimowy, aby osobiście wręczyć carowi petycję, noszącą ponad 135 tysięcy podpisów. Protestujący domagali się 8-godzinnego dnia pracy, bez obniżania wynagrodzenia i amnestii dla więźniów politycznych. Pokojowa manifestacja zorganizowana 22 stycznia 1905 roku, została rozbita przez siły carskie. W demonstracji udział wzięło ponad 100 tysięcy ludzi, robotnicy nieśli portrety cara i śpiewali pieśni. Nagle zostali w kilku punktach miasta zaatakowani przez uzbrojoną kawalerię. Zabitych i rannych było ponad 1000 osób, w tym kobiety i dzieci^[4]. Oficjalnie władze przyznały się do 130 zabitych i około 300 rannych. Krwawa niedziela pociągnęła za sobą falę niezadowolenia wielu grup społecznych w Rosji i Królestwie Polskim. Decyzję o pacyfikacji demonstracji podjął car. Odsunięty wówczas Siergiej Witte uważał, że car powinien przyjąć petycję, choć przez pośrednika. Cesarz niemiecki Wilhelm twierdził natomiast, że Mikołaj II powinien przemówić do protestujących z balkonu Pałacu „jak ojciec mówi do dzieci”. Sam car zbiegł ze stolicy do Carskiego Sioła^[4].

Pod hasłem „precz z absolutyzmem” domagano się wolności zgromadzeń, sumienia i wyznania. Współcześni historycy (w odróżnieniu od historiografów radzieckich) podkreślają, że każda grupa miała własne cele. Protestujący byli głównie robotnikami (którzy występowali z pobudek ekonomicznych i przeciwko wyzyskiwaniu przez pracodawców) i chłopami (którymi kierowały głównie pobudki ekonomiczne), protestowały również inteligencja i burżuazyjni liberałowie (którzy domagali się respektowania swobód obywatelskich), ziemiaństwo i mieszczaństwo, a także grupy mniejszości narodowych, domagając się wolności politycznej^[8].

Strajki do końca stycznia podjęło ponad 400 tysięcy robotników, szybko zaczęły protestować także centra przemysłowe w Królestwie Polskim i na Wybrzeżu Bałtyckim. W Rydze 13 stycznia zostało zabitych 70 protestujących^[9]. W lutym do strajków włączył się Kaukaz, a w kwietniu Ural. Do lutego 1905 roku zamknięto wszystkie wyższe uczelnie w Imperium Rosyjskim^[10].

Wiele oddziałów wojskowych zbuntowało się i nie wypełniało rozkazów walki z protestującymi. Gdy we wrześniu 1905 roku w Portsmouth w New Hampshire podpisano kompromitujący układ pokojowy z Japonią, doszło do kolejnych wystąpień. W Petersburgu Lew Trocki ogłosił strajk powszechny, a ugrupowania polityczne głosiły hasło „cała władza w ręce Rad”^[11]. Przywództwo nad ruchem rewolucyjnym objęły Rady Delegatów Robotniczych. Część żołnierzy poparła protestujących i utworzyła Rady Delegatów Żołnierskich, które przejęły władzę w wielu jednostkach. W październiku strajki sparaliżowały całą Rosję^[12].

Car Mikołaj II dopiero w tym momencie zdecydował przejść do działania. 30 października 1905 wydał Manifest konstytucyjny (tzw. „manifest październikowy”), w którym obiecał poszanowanie podstawowych wolności obywateli, powołanie parlamentu oraz rządu z premierem (pierwszym premierem został Siergiej Witte). Parlament składał się z dwóch izb. Izbę wyższą tworzyła powołana przez cara Rada Państwa. Izbę niższą natomiast stanowiła Duma Państwowa pochodząca z wolnych wyborów^[13].

Pierwsza Duma przetrwała kilka miesięcy, gdyż już w lipcu 1906 roku car niezadowolony z jej składu przedterminowo ją rozwiązał. Druga Duma została wybrana w 1907 roku, lecz większość mieli radykałowie, więc też została rozwiązana przez Mikołaja II. Trzecia Duma została wybrana na podstawie zmienionej ordynacji w tym samym roku, w niej większość tworzyli zwolennicy cara. W efekcie przetrwała pięć lat^[14].

W 1906 roku Mikołaj II odwołał Sergieja Wittego z urzędu premiera, a na jego miejsce został powołany Piotr Stołypin. Stołypin skutecznie tłumił rewolucję, wprowadzając surowe represje wobec opozycji. Z drugiej strony dokonał ważnych reform. Przeprowadził reformę agrarną, znoszącą wspólnoty gminne, w wyniku której wytworzyła się warstwa zamożnego chłopstwa, tzw. kułaków. Uznał wolność do zrzeszeń. Przeprowadził reformy w szkolnictwie i w wojsku. Stołypin został jednak zamordowany w 1911 roku^[15].

Poza wyżej wzmiankowanym początkiem rozwoju parlamentaryzmu w Rosji, so skutków rewolucji należało m.in. ograniczenie samodzierżawia, wprowadzenie wolności demokratycznych, takich jak wolność słowa i wyznania; zezwolenie na działalność związków zawodowych, powstanie legalnych partii politycznych i prawne zniesienie cenzury. Burżuazja uzyskała możliwość uczestniczenia w życiu politycznym kraju; poprawiła się sytuacja robotników, dzień pracy został skrócony do 9–10 godzin. Zniesiono wykupy chłopskie i rozszerzono swobodę przemieszczania się chłopów, ograniczono także władzę naczelników ziemstw i zwiększono płace^[16].

Polepszyła się też sytuacja wielu mniejszości narodowych (Polaków, Łotyszy, Litwinów), co doprowadziło do wzrostu ich świadomości narodowej^[16]. Z drugiej strony rewolucja doprowadziła też do ponownego rozpalenia zadawnionych konfliktów etnicznych, takich jak ten pomiędzy Azerami i Ormianami w latach 1905–1906^[17].

Ostatecznie wiele reform porewolucyjnych okazało się nietrwałych lub niewystarczających, a sytuacja w Rosji, choć na wiele lat uległa uspokojeniu, zaczęła ponownie pogarszać się po przystąpieniu Imperium Rosyjskiego do I wojny światowej, prowadząc ostatecznie do rewolucji lutowej w 1917 roku, która obaliła rosyjską monarchię^[18].