Karen Wetterhahn

Karen Elizabeth Wetterhahn (ur. 16 października 1948, zm. 8 czerwca 1997) – amerykańska chemiczka zajmująca się toksycznością metali, profesor Dartmouth College^[1][2]. Zmarła wskutek zatrucia dimetylortęcią po narażeniu w laboratorium (1996), co stało się jednym z impulsów do zaostrzenia zaleceń dotyczących bezpiecznego postępowania z tym związkiem chemicznym oraz doboru rękawic ochronnych^[1][3].

Urodziła się w Plattsburghu w stanie Nowy Jork^[4]. Uzyskała tytuł licencjata w St. Lawrence University (1970) oraz stopień doktora na Uniwersytecie Columbia (1975)^[5][4].

Od 1976 roku była związana z Dartmouth College, gdzie, obok pracy naukowej i dydaktycznej, pełniła funkcje administracyjne (m.in. dziekana studiów doktoranckich i dziekana ds. nauk ścisłych)^[5][4]. W 1990 roku współtworzyła program Women in Science Project, ukierunkowany na zwiększanie udziału kobiet w naukach ścisłych w Dartmouth College^[5][4][6].

Pełniła również funkcje organizacyjne w uczelni i współtworzyła program badań nad toksycznymi metalami (Toxic Metals Superfund Research Program)^[5].

Wetterhahn prowadziła prace dotyczące mechanizmów toksyczności metali (m.in. chromu i niklu) oraz ich wpływu na procesy komórkowe, w tym uszkodzenia DNA i mechanizmy związane z kancerogenezą^[2][5].

Do zdarzenia doszło 14 sierpnia 1996 roku, podczas pracy z dimetylortęcią, gdy w trakcie przenoszenia substancji pipetą, „od jednej do kilku kropli” trafiło na grzbiet lewej dłoni chronionej jednorazową rękawicą lateksową^[3]. Objawy zatrucia pojawiły się z opóźnieniem około pięciu miesięcy po zdarzeniu i obejmowały narastające zaburzenia czucia oraz problemy z widzeniem, chodem, mową, a także słuchem^[3]. Wykonana analiza włosów Wetterhahn wykazała jednorazową (krótkotrwałą) ekspozycję oraz maksimum stężenia rtęci w 54. dniu po zdarzeniu^[3]. Nie stwierdzono natomiast wzrostu poziomu rtęci u jej współpracowników^[1].

W momencie rozpoznania zatrucia, pięć miesięcy po ekspozycji, stężenie rtęci w moczu wynosiło 234 µg/L, a we krwi 4000 µg/L^[3]. Pomimo intensywnego leczenia chelatującego stan Karen Wetterhahn pogarszał się; zapadła w śpiączkę i zmarła około 10 miesięcy po ekspozycji. Oficjalna data śmierci 8 czerwca 1997 roku^[4] to dzień odłączenia jej od aparatury podtrzymującej czynności życiowe^[7].

Przebieg zatrucia i jego następstwa zostały opisane w literaturze medycznej jako przypadek „opóźnionej choroby móżdżku i zgonu po przypadkowej ekspozycji na dimetylortęć”^[8]. Jako istotną cechę dimetylortęci, sprzyjającą śmiertelnemu zatruciu, wskazuje się m.in. jej lipofilowość^[9]. Podkreśla się, że wiele chelatorów, w tym sukcymer, nie przenika przez barierę krew-mózg, co ogranicza ich zdolność do usuwania rtęci z tkanki mózgowej i ogranicza skuteczność chelatacji w ciężkich zatruciach z dominującymi objawami neurologicznymi^[10].

W badaniu pośmiertnym stwierdzono nasilony zanik móżdżku i kory mózgowej, zwłaszcza kory wzrokowej^[11]. W badaniu mikroskopowym wskazywano na utratę neuronów i glejozę w korze wzrokowej i słuchowej oraz rozległą utratę komórek w móżdżku (m.in. komórek Purkiniego)^[11]. Pośmiertne próbki kory mózgowej (m.in. potylicznej), utrwalone w formaldehydzie, były później wykorzystywane w badaniach nad postaciami chemicznymi rtęci w mózgu; w materiale tym odnotowano bardzo wysokie poziomy rtęci oraz ciężki zanik kory^[12].

Testy wykonane po zdarzeniu wykazały, że dimetylortęć przenika przez lateks, PCW i neopren niemal natychmiast, co wskazywało na niewystarczającą ochronę zapewnianą przez część standardowo stosowanych rękawic laboratoryjnych^[3][13]. Zwracano uwagę na potrzebę doboru środków ochrony indywidualnej o wyższej odporności na tę substancję^[1].

Amerykańska Occupational Safety and Health Administration opublikowała biuletyn zalecający unikanie stosowania dimetylortęci, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne, oraz stosowanie rękawic laminowanych Silver Shield (jako dodatkowej warstwy pod rękawicą zewnętrzną odporną na uszkodzenia mechaniczne)^[3].

W Dartmouth College ustanowiono stypendium im. Karen Wetterhahn (Karen E. Wetterhahn Graduate Fellowship in Chemistry)^[14]. Jej nazwisko nosi również nagroda dla młodych badaczy związana z programami National Institute of Environmental Health Sciences^[6].