Katedra w Troyes

Katedra św. Piotra i Pawła w Troyes
Cathédrale Saint-Pierre-et-Saint-Paul de Troyes
Zabytek: nr rej. PA00078250
Katedra
Ilustracja
Widok na zachodnią stronę katedry
Państwo

 Francja

Miejscowość

Troyes, Aube

Wyznanie

katolickie

Kościół

rzymskokatolicki

Diecezja Troyes

Wezwanie

św. Piotra i św. Pawła z Tarsu

Położenie na mapie Aube
Mapa konturowa Aube, w centrum znajduje się punkt z opisem „Katedra św. Piotra i Pawła w Troyes”
Położenie na mapie Francji
Mapa konturowa Francji, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Katedra św. Piotra i Pawła w Troyes”
Położenie na mapie regionu Grand Est
Mapa konturowa regionu Grand Est, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Katedra św. Piotra i Pawła w Troyes”
Ziemia48°18′01″N 4°04′53″E/48,300278 4,081389
Strona internetowa

Katedra w Troyes (fr. Cathédrale Saint-Pierre-et-Saint-Paul de Troyes) – kościół katolicki poświęcony św. Piotrowi i św. Pawłowi, położony w mieście Troyes w regionie Szampania we Francji. Jest siedzibą biskupstwa Troyes. Katedra, zbudowana w stylu gotyckim, od 1862 r. znajduje się na liście zabytków historycznych[1].

Historia

Wcześniejsze katedry

Zgodnie z lokalną tradycją kościelną chrześcijaństwo zostało wprowadzone do Troyes w III wieku przez biskupa Sens, Saviniena, który wysłał do miasta świętych Potentiena i Sérotina, aby założyli pierwszy kościół. Uważa się, że dom, w którym mieszkali, stał w tym samym miejscu, co katedra, a wykopaliska przeprowadzone w XIX wieku ujawniły ślady galijsko-rzymskiej budowli pod sanktuarium[2].

Pierwszy kościół został przebudowany i powiększony w IX wieku, ale pod koniec tego samego stulecia został poważnie uszkodzony podczas najazdów Normanów. Został odbudowany przez biskupa Milo około 980 roku w stylu romańskim. Fragmenty rzeźbiarskiej dekoracji tego starego kościoła zostały znalezione w 1864 roku i są eksponowane w południowej nawie bocznej obecnego kościoła.

W XII wieku romański kościół został powiększony o dzwonnicę i kaplicę poświęconą Matce Boskiej. Kościół był miejscem obrad Synodu w Troyes, który rozpoczął się 13 stycznia 1129 r. i którego gospodarzem był papież Honoriusz II. Pod naciskiem św. Bernarda z Clairvaux synod nadał oficjalny status Zakonowi Templariuszy, który zyskał ogromne wpływy w całym chrześcijaństwie.

Gotycka katedra

W 1188 roku pożar zniszczył znaczną część miasta i poważnie uszkodził katedrę. Odbudowa rozpoczęła się w 1199 lub 1200 roku, zainicjowana przez biskupa Garniera de Traînel. Po rozpoczęciu budowy biskup wyruszył w 1204 roku na czwartą krucjatę i przywiózł do Troyes zbiór cennych relikwii do skarbca katedralnego[3].

Nowy kościół został zbudowany w stylu wczesnogotyckim, inspirowanym wcześniejszą bazyliką Saint Denis i katedrą w Sens, a także katedrą w Chartres i katedrą Notre Dame w Paryżu, które były budowane w tym samym czasie. W 1220 roku prace były już zaawansowane, ukończono dolne partie i rozpoczęto budowę górnych ścian. Niestety, w 1228 roku huragan uderzył w niedokończoną budowlę, niszcząc dolną nawę boczną po południowej stronie chóru i uszkadzając górne ściany. Górne ściany odbudowano w latach 1235–1240, a budowniczowie wykorzystali dodatkowy czas, aby zastosować bardziej nowoczesny element, po raz pierwszy użyty w bazylice Saint-Denis. Wypełnili ściany triforium, znajdującego się w połowie wysokości ściany, witrażami, wprowadzając do środka kościoła mnóstwo światła[3].

Ostatecznie około 1310 roku transept został sklepiony, a nad nim wzniesiono iglicę, ale z powodu szeregu trudności ekonomicznych prace uległy spowolnieniu. W 1365 roku tornado zniszczyło iglicę transeptu; została ona odrestaurowana dopiero w 1437 roku. W 1389 roku piorun uderzył w dach nawy głównej, powodując pożar, który uszkodził mur poniżej. W 1390 roku doprowadziło to do zawalenia się rozety północnego transeptu. Rozeta została wymieniona i wzmocniona w latach 1408–1409, ale czterdzieści lat później ponownie wykazała oznaki osłabienia. Wzmocniono ją kamiennym filarem, a portale wzmocniono nowymi przyporami. Prace wznowiono w 1450 roku pod kierownictwem biskupa Louisa Reguiera, który pracował nad ukończeniem górnych części nawy głównej[4].

Dodatki w stylu renesansowym i flamboyant (XV–XVII wiek)

Na początku XVI wieku rozpoczęto nową kampanię budowlaną, tym razem w stylu późnego gotyku flamboyant. Prowadził ją mistrz budowlany Martin Chambiges, którego dzieła obejmowały transepty katedry w Sens (1494), katedry w Beauvais (1499) i katedry w Senlis (1530). Zaprojektowana przez niego nowa fasada zachodnia wzorowana była na katedrze w Reims i innych katedrach z XIII wieku, z trzema portalami oddzielonymi mocnymi przyporami, z których każdy zwieńczony był wysokim ostrołukiem[5].

Pierwszy poziom fasady zachodniej został ukończony w latach 1531–1432. XII-wieczna dzwonnica i kruchta zostały zburzone. Dwa poziomy zostały ukończone w 1554 r. i rozpoczęto prace nad wieżami. Prace nad wieżą północną, zwaną wieżą Saint-Pierre, postępowały powoli; została ona ukończona dopiero w 1634 r. i miała tylko dwie mniejsze iglice lub wieżyczki w górnych rogach zamiast czterech planowanych. Planowana wieża południowa nigdy nie została rozpoczęta[5].

Wandalizm i konserwacja (XIX–XX wiek)

Katedra uległa poważnym zniszczeniom podczas rewolucji francuskiej. Szczególnie dotknięta została zachodnia fasada; rzeźby zdobiące tympanon nad każdym portalem zostały zniszczone. Dolne witraże w chórze zostały zniszczone lub rozebrane. Na szczęście wiele górnych okien ocalało i nadal posiada oryginalne szkło. W dniach 9–10 stycznia 1794 r. jubiler o nazwisku Rondot poprowadził tłum, który splądrował skarbiec, zabierając i przetapiając złote i srebrne przedmioty sakralne[6].

W pozostałej części XIX i XX wieku katedra przeszła kilka akcji renowacyjnych. W 1840 r. ściana południowej nawy poprzecznej, zbudowana na niestabilnym fundamencie, musiała zostać wzmocniona, aby zapobiec jej zawaleniu się, a w latach 1849–1866 wzmocniono wszystkie ściany po stronie wschodniej, a następnie filary chóru. Wiele XIII-wiecznych okien zostało odrestaurowanych i ponownie zamontowanych. Podczas obu wojen światowych witraże zostały usunięte i przeniesione do bezpiecznego magazynu, dzięki czemu budynek nie uległ znaczącym zniszczeniom[5]. Renowacja i naprawa zachodniej fasady trwała aż do XXI wieku[7].

Plany i wymiary

Katedra, składająca się z nawy głównej, chóru i absydy z promieniującymi kaplicami, ma dwie główne nawy boczne i dwie dodatkowe nawy pomocnicze. Ma 114 metrów (379 stóp i 6 cali) długości i 50 metrów (162 stopy i 6 cali) szerokości (w poprzek transeptów), a wysokość od szczytu sklepienia wynosi 29,5 metra (96 stóp); wysokość kopuły i wieży wynosi 62,34 metra (202 stopy i 7 cali). Powierzchnia wynosi 1500 m² (16 000 stóp kwadratowych).

Wygląd zewnętrzny

Fasada zachodnia

Zachodnia fasada katedry, z trzema portalami służącymi jako główne wejścia, została prawie całkowicie przebudowana w 1507 roku w stylu flamboyant przez mistrza Martina Chambigesa. Jest ona podzielona na pionowe sekcje zawierające portale przez cztery masywne pionowe przypory i pokryta wyszukanymi arkadami i maswerkami. Każdy z trzech portali zwieńczony jest wysokim, ostro zakończonym szczytem. Szczyt nad centralnym portalem pierwotnie zawierał posągi Matki Boskiej, św. Jana i św. Marii Magdaleny. Ogromna rozeta w stylu flamboyant wypełnia przestrzeń nad centralnym portalem. Nad rozetą, przerywając balustradę, znajduje się herb miasta Troyes[8].

Fasada zachodnia ucierpiała najbardziej podczas rewolucji. Tympanon nad centralnym wejściem, który pierwotnie zawierał sceny z Męki Pańskiej, jest pusty; rzeźby zostały zniszczone. Sklepienia i obramowania portali zachowały oryginalną bogatą dekorację roślinną. Liczne nisze i galerie na fasadzie zawierały posągi, które również zostały zniszczone, choć na balustradach pozostały królewskie emblematy w postaci lilii. Rzeźby tympanonów portali północnego i południowego pierwotnie przedstawiały życie świętych Piotra i Pawła, dwóch patronów katedry. One również zostały zniszczone podczas rewolucji[8].

Północna i jedyna wieża, ukończona w 1634 roku, została zbudowana w bardziej klasycznym stylu renesansowym. Posiada dwa wąskie okna po każdej stronie, pomiędzy przyporami podtrzymującymi, oraz dekoracje w postaci smukłych kolumn. Na szczycie znajduje się balustrada z dwiema kopułami. Planowano połączenie obu wież łukiem, którego fundamenty zostały zbudowane, ale południowa wieża nigdy nie została wzniesiona[9].

Strona północna i południowa oraz transepty

Północna i południowa ściana katedry są podtrzymywane przez wysokie łuki oporowe, których ciężar dodatkowo zwiększają kamienne iglice. Ściany są podzielone w połowie przez północną i południową nawę poprzeczną. Przestrzeń między łukami oporowymi jest prawie całkowicie wypełniona małymi kaplicami, niższymi od centralnej części nawy głównej i chóru. Balustrada łączy dachy kaplic, a kolejna balustrada biegnie wzdłuż krawędzi górnej ściany, u podstawy dachu. Wzory wysokich okien i kaplic, zwłaszcza tych położonych bliżej zachodniego końca katedry, są bogate i wyszukane, natomiast wzory w kierunku wschodniego końca, wykonane w XIII i na początku XIV wieku, są prostsze[10].

W połowie długości po bokach znajdują się dwa transepty, które wystają nieco poza kaplice po obu stronach. Zostały one zbudowane w XIII wieku i każdy z nich był pierwotnie ozdobiony rzeźbami w tympanonie oraz w łukach nad portalami. Rzeźba południowego portalu przedstawiała Sąd Ostateczny i Apokalipsę. Rzeźby transeptu, podobnie jak te z zachodniej fasady, zostały zniszczone podczas rewolucji. Kilka fragmentów zachowało się w Muzeum Sztuk Pięknych i Archeologii w Troyes.

Północna nawa poprzeczna została poddana gruntownej przebudowie. W XV wieku dodano przypory z pinaklami, a także okna lancetowe i czteropłatkowe w triforium oraz balustradę z ornamentem przedstawiającym klucze św. Piotra. Oryginalna rozeta nawy poprzecznej zawaliła się w 1390 roku i została zastąpiona oknem w stylu rayonnant na początku XV wieku. W późniejszym okresie tego samego stulecia przed rozetą umieszczono pionową kamienną belkę, aby ją zabezpieczyć[11].

Pierwotna południowa nawa poprzeczna z XIII wieku zawaliła się i została całkowicie przebudowana w latach 1841–1844. Rozeta została wykonana identycznie jak ta w fasadzie północnej, a dekoracja została uproszczona.

Chevet

Front wschodni ma sześć kaplic umieszczonych między łukami oporowymi, które tworzą półkole wokół absydy. Łuki oporowe, które tworzą podwójny próg na szczycie murów, zwieńczone są iglicami, pinaklami i rzeźbami. Zostały one zbudowane w XIX wieku, zastępując wcześniejsze łuki oporowe. Wyrafinowana balustrada otacza linię dachu. Okna górnego poziomu, z których każde składa się z dwóch dużych lancetów i jednej do trzech małych rozet, zachowały swój pierwotny układ. Kolejna wyszukana balustrada otacza linię dachu[12].

Wnętrze

Wnętrze centralnej nawy katedry pokryte jest sześcioczęściowymi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, podtrzymywanymi przez smukłe kolumny schodzące do niższej kondygnacji, gdzie skupiają się wokół masywnych filarów i są przez nie podtrzymywane. Centralna nawa ma trzy poziomy: arkady z dużymi ostrymi łukami na parterze, węższe triforium z oknami na zewnątrz oraz górny poziom wypełniony dużymi oknami sięgającymi aż do sklepienia. Układ ten jest spójny od zachodu do wschodu, nadając wnętrzu niezwykłą jedność.

Nawa

Nawa, w której siedzieli wierni, pokryta jest siedmioma sklepieniami krzyżowymi, sięgającymi aż do transeptu. Filary i kolumny na zachodnim końcu są nowsze, pochodzą z XV i XVI wieku, a ich kapitele zdobią bardziej realistyczne rzeźby kwiatowe. We wschodniej części, w tym w chórze, kapitele mają XIII-wieczne haczyki i inne starsze dekoracje gotyckie[13].

W XIX-wiecznej rzeźbionej drewnianej ambonie znajduje się szóste przęsło nawy. Została ona zaprojektowana przez architekta Gounoda w duchu XIII i XIV wieku, a ukończona przez rzeźbiarza Henriego Triqueti w 1845 roku[14].

Transept i chór

Transept pochodzi w większości z XIII wieku i pierwotnie podtrzymywał wysoką iglicę, która została zniszczona przez pożar w 1700 roku. Sklepienia sufitowe zostały odbudowane w stylu późnego gotyku z ozdobnymi dodatkowymi żebrami, w formie zwanej sklepieniem gwiaździstym. Północna rozeta o średnicy dziesięciu metrów została odbudowana w XV wieku i wzmocniona w środku kamiennym filarem. Okno południowe jest XIX-wieczną kopią okna północnego[15].

Chór jest miejscem, w którym znajduje się ołtarz i część kościoła zarezerwowana dla duchowieństwa. Obejmuje on prezbiterium, w którym znajduje się ołtarz, otoczone ozdobną przegrodą z XIX wieku. Ołtarz z białego marmuru został zaprojektowany przez architekta Jeana Henriego Gentilza w 1779 roku i pozłacony w 1786 roku, na krótko przed rewolucją francuską. Rzeźbione drewniane stalle chóru zostały pierwotnie wykonane dla opactwa Clairvaux. Kiedy opactwo zostało w znacznym stopniu zniszczone podczas rewolucji francuskiej, stalle, podobnie jak organy, zostały znacjonalizowane i ostatecznie zakupione dla katedry w Troyes, gdzie zainstalowano je w 1802 roku[16].

Nawy boczne i kaplice

Tuż za zachodnią fasadą znajduje się hol wejściowy do nawy głównej i został wykonany z solidnych materiałów, aby podtrzymywać wieże. W przeciwieństwie do nawy głównej i chóru, nie ma on bocznych naw, a sklepienia są nowsze, pochodzą z XVI wieku i mają ozdobne żebra.

Po wschodniej i zachodniej stronie nawy głównej i chóru znajdują się dwie szerokie nawy boczne, z sklepieniami niższymi niż w części centralnej. Dają one dostęp do szeregu kaplic umieszczonych między przyporami. Po zachodniej stronie nawy głównej znajduje się po pięć małych kaplic, każda z dużym pojedynczym oknem, pochodzących z końca XIII i początku XIV wieku[17].

W kaplicach tych znajduje się największa liczba rzeźb, głównie z XIV, a zwłaszcza XVI wieku. Wybitnym przykładem jest Chrzest św. Augustyna autorstwa św. Ambrożego, realistyczne, polichromowane dzieło z wieloma postaciami, znajdujące się w kaplicy chrzcielnej, po południowej stronie, w pobliżu zachodniej fasady. W tej samej kaplicy znajduje się kilka XVI-wiecznych obrazów ze szkoły w Troyes, w tym XVI-wieczny obraz Ostatniej Wieczerzy, inspirowany dziełem Leonarda da Vinci. Kaplica ta posiada również najstarszą oryginalną zabudowę, rzeźbioną ścianę z lat 1553–1554[18].

Kaplice przylegające do nawy głównej i absydy

Korytarz chóru prowadzi do wschodniego krańca. W tym przejściu znajduje się część najstarszej architektury katedry; północna strona chóru, pochodząca z około 1200 roku. Kruchta prowadzi do sześciu kaplic otaczających wschodnią część, które mają bardzo stare okna, ale bardziej nowoczesną dekorację z XIX wieku, w tym neogotyckie wyposażenie wykonane w latach 1840–1876. Największa z nich to Kaplica Matki Boskiej, znajdująca się na samym wschodnim końcu. Jej okna pochodzą z lat 1200–1230, natomiast ołtarz jest neogotycki i pochodzi z XIX wieku[19].

Witraże

Katedra posiada wiele oryginalnych witraży, zainstalowanych w okresie od XIII do XVI wieku, a także kilka okien zawierających fragmenty średniowiecznego szkła, co daje łącznie 1600 m² witraży. Okna te w żywy sposób ilustrują ewolucję witraży we Francji, od okien z XIII wieku, z ich głęboko zabarwionymi, grubszymi kawałkami szkła złożonymi jak mozaiki, po okna z XV i XVI wieku, w których wykorzystano srebrną farbę i emalię, aby uzyskać efekty cieniowania i perspektywy podobne do tych z malarstwa renesansowego[20].

Nawa

Nawa główna posiada witraże z różnych okresów i w różnych stylach. Niektóre z najstarszych okien, pochodzące z końca XIII i początku XIV wieku, znajdują się w bocznych kaplicach. Większość z nich została poddana gruntownej renowacji w XIX wieku.

Inne nawy otrzymały nowe okna w XVI i XVII wieku. Niektóre z nich zostały zaprojektowane przez Linarda Gontiera, wybitnego artystę renesansowego z Troyes. Jego najsłynniejszym oknem w katedrze jest „Mistyczna tłocznia winogron”, zainspirowana popularnością szampana z tego regionu. Przedstawia ono Chrystusa z winoroślą wyrastającą z jego piersi oraz różne sceny kojarzące winogrona i wino z apostołami.

Chór i prezbiterium

Chór i prezbiterium, położone we wschodniej części katedry, nadal posiadają większość oryginalnych witraży. Najstarsze okna znajdują się w kaplicach bocznych na wschodzie, a niektóre z nich pochodzą z lat 1200–1230. Wyższe okna i okna triforium pochodzą z około 1235–1240 roku. Niektóre z tych okien są nowsze, ale zawierają fragmenty starszych, oryginalnych witraży, które nie zostały jeszcze zainstalowane w czasie huraganu w 1228 roku. Podczas gdy wiele niższych okien zostało znacznie zmodyfikowanych, górne okna chóru pozostały w większości w stanie oryginalnym[19].

Transept

Okna transeptu charakteryzują się mieszanką stylów. Okna od strony zachodniej pochodzą z XIV wieku, natomiast okna od strony wschodniej zostały zastąpione w XVI wieku oknami z maswerkami w stylu gotyku flamboyant. Okna triforium od strony zachodniej powstały w XIX wieku, natomiast okna triforium od strony wschodniej zawierają pozostałości odrestaurowanych witraży z XIII wieku[21].

Rozety

Rozeta na zachodnim końcu nawy głównej, pochodząca z 1239 roku, została wykonana przez artystę Jeana Soudaina z motywem niebiańskiego dworu. Widok tej rozety z parteru jest w dużej mierze zasłonięty przez organy.

Rozeta w północnym transepcie, o średnicy dziesięciu metrów, została zainstalowana w XV wieku w miejsce poprzedniego okna, które zawaliło się w 1340 roku. Jest ona utrzymana w stylu gotyku promienistego, z maswerkiem rozchodzącym się promieniście od środka. Rozeta w południowym transepcie jest kopią okna północnego.

Organy

Wielkie organy znajdują się na balkonie nad portalem po przeciwnej stronie zachodniej fasady. Zostały zbudowane w 1730 roku dla opactwa Clairvaux w Burgundii. Kiedy opactwo zostało zamknięte w 1793 roku podczas rewolucji, organy zostały znacjonalizowane i sprzedane na aukcji. Zakupili je zarządcy katedry, ale zainstalowano je dopiero w 1808 roku. Zastąpiły one oryginalne organy, zbudowane w XV wieku i umieszczone obok chóru. Organy te zostały zniszczone w 1792 roku. Instalacja nowych organów była kontrowersyjna, ponieważ w znacznym stopniu zasłaniały one widok na zachodnią rozetę z nawy głównej i chóru[22][23].

Organy mają pięćdziesiąt pięć rejestrów, na których gra się za pomocą czterech klawiatur i zestawu pedałów. Instrument został sklasyfikowany jako zabytek historyczny w 1963 roku, a obudowany w 1974 roku[22][23]. Organy są ozdobione posągami aniołów i atlantów.

Katedra posiada drugie, mniejsze organy, które znajdują się w chórze. Instrument ten został zbudowany w 1865 roku i odrestaurowany w 1987 roku. Posiada trzynaście rejestrów, na których gra się za pomocą dwóch klawiatur i zestawu pedałów.

Dzwony

Katedra posiada cztery burdony, ciężkie dzwony wydające głęboki dźwięk, używane podczas uroczystych okazji. Każdy z nich ma swoją nazwę i wszystkie zostały wykonane na początku XIX wieku, zastępując wcześniejsze dzwony, które zostały usunięte i przetopione podczas rewolucji francuskiej.

  • Petrus Carolus - (4500 kg., odlany w 1827)
  • Paulus Ana - (3,269 kg., odlany w 1813)
  • Savinianus - (2,437 kg., odlany w 1813)
  • Marie - (2000 kg., odlany w 1827)

Skarbiec

Skarbiec katedry został zbudowany na początku XIII wieku w prezbiterium, obok absydy. Został zaprojektowany specjalnie w celu ekspozycji kolekcji relikwii świętych, które biskup Garnier de Traînel przywiózł do Francji z czwartej krucjaty. Niektóre relikwie i inne cenne przedmioty zostały wykorzystane jako okup za uwięzionego króla Franciszka I w 1525 r., a inne zaginęły podczas rewolucji, ale kolekcja została stopniowo odbudowana. Posiada on szczególnie bogaty zbiór średniowiecznej sztuki emaliowanej, wykonanej przez lokalnych rzemieślników w XII wieku, a także szaty liturgiczne, relikwiarze i inne średniowieczne przedmioty liturgiczne. Do godnych uwagi obiektów należy skrzynia z kości słoniowej wykonana przez bizantyjskich rzemieślników w XI wieku[24].

Przypisy

  1. ↑ Cathédrale Saint-Pierre Saint-Paul - POP [online], pop.culture.gouv.fr [dostęp 2026-01-30].
  2. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 7.
  3. 1 2 Balcon-Berry 2016 ↓, s. 9.
  4. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 10.
  5. 1 2 3 Balcon-Berry 2016 ↓, s. 13.
  6. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 14.
  7. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 13-15.
  8. 1 2 Balcon-Berry 2016 ↓, s. 19-20.
  9. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 20.
  10. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 21.
  11. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 23-24.
  12. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 27.
  13. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 33-34.
  14. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 35.
  15. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 48.
  16. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 51.
  17. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 36.
  18. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 38.
  19. 1 2 Balcon-Berry 2016 ↓, s. 52.
  20. ↑ Brisac 1994 ↓, s. 67.
  21. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 47.
  22. 1 2 orgue de tribune : partie instrumentale de l'orgue - POP [online], pop.culture.gouv.fr [dostęp 2026-02-25].
  23. 1 2 orgue de choeur : partie instrumentale de l'orgue - POP [online], pop.culture.gouv.fr [dostęp 2026-02-25].
  24. ↑ Balcon-Berry 2016 ↓, s. 57-59.

Bibliografia

  • Sylvie Balcon-Berry: Cathédrale Saint-Pierre-et-Saint-Paul -Troyes. Paryż: Éditions du Patrimoine, Centre des Monuments Nationaux, 2016. ISBN 978-2-7577-0449-3. (fr.).
  • Catherine Brisac: Le Vitrail. Paryż: La Martinière, 1994. ISBN 2-73-242117-0. (fr.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.