Katenoteizm

Katenoteizm (z gr. καθ’ ἕνα kath’ héna – „jeden za drugim”, θεός theos – „bóg”) – hipotetyczna forma religii ludów pierwotnych, w której boskość nie jest ustalona, a poszczególne bóstwa nie mają określonych stałych atrybutów.

Katenoteizm jest jednym z pojęć za pomocą których próbowano opisać rozwój religijności w historii ludzkości. Zgodnie z dominującym w połowie XIX w. ewolucjonistycznym podejściem do religii uznawano, że rozwój ten przebiega przez ściśle określone stadia, od form prostych i niezróżnicowanych, do religii współczesnych, uznanych za zaawansowane i opisywanych przez takie pojęcia jak monoteizm czy politeizm[1]. Poszukiwano religii naturalnej (religii pierwotnej czy prymitywnej), występującej w społeczeństwach pierwotnych. Katenoteizm był pojęciem sformułowanym w tych dyskusjach[2].

W 1860 Max Müller w krytyce pracy Ernesta Renana zaprezentował koncepcję henoteizmu (którą później nazwał katenoteizmem). Renan uważał, że monoteizm był tendencją widoczną już w pierwotnych formach religii żydowskiej (także religii starosemickiej). Z kolei zdaniem Müllera nie ma na to dowodów, religia starosemicka i pierwsze formy judaizmu nie mają dobrze wyartykułowanej idei boskości i nie można ich określać ani jako monoteizm, ani politeizm. Henoteizm był określeniem ukutym przez niego na określenie hipotetycznej "religijności pierwotnej" umiejscawianej w okresie przed historią spisaną[3].

Zdaniem Müllera miał to być powszechny etap rozwojowy, poprzedzającym skrystalizowanie się politeizmu (znanego ze starożytnej Grecji) czy monoteizmu[4]. Podobnie Karl Robert Eduard von Hartmann uznawał henoteizm za religię naturalną, z której dopiero później miał się wykształcić monoteizm, politeizm czy panteizm, będące bardziej skonkretyzowanymi formami religii[3].

Müller w późniejszym okresie zaczął ten pierwotny, hipotetyczny stan określać właśnie jako Katenoteizm. Z kolei henoteizm nabrał nowego znaczenia. To forma religii, w której w danej społeczności wyznawane jest wiele bogów, jednak jedno z nich jest bogiem głównym (co odróżniać ma go od politeizmu). Przykładem tego miała być religia Wed[3]. Müller nie był jednak konsekwentny w tym rozróżnieniu i w niektórych pracach używał obu pojęć jako synonimów (traktując henoteizm jako krótszą formę katenoteizmu)[5].

Katenoteizm był formą hipotetyczną, słabo potwierdzoną przez późniejsze badania. Z tego powodu, jak i z przyczyny jego nieprecyzyjnego zdefiniowania, nigdy nie było to pojęcie, które było szeroko stosowane. Już na początku XX w. uznawano, że jest to pojęcie przestarzałe i nieużywane[5], pojawiające się bardzo rzadko[6].

Przypisy

  1. ↑ Juha Pakkala, Intolerant Monolatry in the Deutoronomistic History, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1999, s. 16.
  2. ↑ Mackintosh 1915 ↓, s. 810-811.
  3. 1 2 3 Mackintosh 1915 ↓, s. 810.
  4. ↑ Michiko Yusa, Henotheism, [w:] Lindsay Jones (red.), Encyclopedia of Religion, t. 6, Thomson Gale, 2005, s. 3913-3914.
  5. 1 2 Mackintosh 1915 ↓, s. 811.
  6. ↑ Np. Betty Heimann, Kathenotheism And Dānastutis Or Kathenotheism And Ista-devatās?, „Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute”, 28 (1-2), 1947, s. 26–33.

Bibliografia

  • Robert Mackintosh, Monolatry and Henotheism, [w:] James Hastings (red.), Encyclopaedia of Religion and Ethics, t. 8, Edinburgh 1915, s. 810-811.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.