Katyzma
Katyzma[1], rzadziej kafizma[1] (gr. κάθισμα, cs. каѳісма[2], каѳисма[1]) – każda z dwudziestu jednostek liturgicznego podziału psałterza w obrządku bizantyjskim.
Definicja i użycie
Podział psałterza na katyzmy i stacje
W obrządku bizantyjskim jednostkami w oficjum są nie pojedyncze psalmy, jak w obrządku rzymskim, ale ich grupy. Innymi słowy, doksologia następuje nie na końcu każdego psalmu, ale na końcu ich grupy[3][4].
Psałterz jest zatem podzielony na 20 większych jednostek, a każda z nich na trzy mniejsze jednostki[3]. Zwyczajową nazwą większych jednostek jest κάθισμα, które to słowo pochodzi od czasownika κάθημαι (siedzieć) i jest użyte dlatego, że wierni podczas tej części nabożeństwa mogą usiąść[5]. Małe jednostki, często składające się z trzech psalmów, nazywają się δόξα (stąd polski termin chwała)[6] albo στάσις (stąd cerkiewnosłowiański termin статїя)[3]; czasem też używa się terminu ἀντίφωνον[7].
Rozkład psalmów w obrębie poszczególnych katyzm[3] KATYZMA Stacja 1 Stacja 2 Stacja 3 I 1, 2, 3 4, 5, 6 7, 8 II 9, 10 11, 12, 13 14, 15, 16 III 17 18, 19, 20 21, 22 ,23 IV 24, 25, 26 27, 28, 29 30, 31 V 32, 33 34, 35 36 VI 37, 38, 39 40, 41, 42 43, 44, 45 VII 46, 47, 48 49, 50 51, 52, 53, 54 VIII 55, 56, 57 58, 59, 60 61, 62, 63 IX 64, 65, 66 67 68, 69 X 70, 71 72, 73 74, 75, 76 XI 77 78, 79, 80 81, 82, 83, 84 XII 85, 86, 87 88 89, 90 XIII 91, 92, 93 94, 95, 96 97, 98, 99, 100 XIV 101, 102 103 104 XV 105 106 107, 108 XVI 109, 110, 111 112, 113, 114 115, 116, 117 XVII 118, i 118, ii 118, iii XVIII 119, 120, 121, 122, 123
124, 125, 126, 127, 128
129, 130, 131, 132, 133
XIX 134, 135, 136 137, 138, 139 140, 141, 142 XX 143, 144, 145 146, 147 148, 149, 150
Użycie w liturgii
Czytanie psałterza rozpoczyna się od niedzieli, czyli od nieszporów sobotnich. Wtedy czyta się pierwszą katyzmę, czyli psalmy 1, 2 i 3. Rozkład katyzm na poszczególne godziny oficjum nie jest stały. Istnieje kilka układów. Jedne, stosowane w ciągu całego roku, pozwalają na przeczytanie całości psałterza (150 psalmów) w ciągu tygodnia. Inne, stosowane w ciągu Wielkiego Postu, pozwalają na dwukrotne przeczytanie psałterza w ciągu tygodnia. Pierwsze typy układów przewidują użycie katyzm podczas jutrzni (odpowiadającej rzymskiemu matutinum i laudesom) i nieszporów, natomiast układy typu drugiego przewidują również katyzmy podczas godzin mniejszych[3].
Rozkład katyzm w ciągu roku (wiosna i lato)[3] Jutrznia Nieszpory Niedziela II, III, Polyeleos Poniedziałek IV, V VI Wtorek VII, VIII IX Środa X, XI XII Czwartek XIII, XIV XV Piątek XIX, XX XVIII Sobota XVI, XVII I Rozkład katyzm w ciągu roku (jesień)[3] Jutrznia Nieszpory Niedziela II, III, XVII Poniedziałek IV, V, VI XVIII Wtorek VII, VIII, IX XVIII Środa X, XI, XII XVIII Czwartek XIII, XIV, XV XVIII Piątek XIX, XX XVIII Sobota XVI, XVII I Rozkład katyzm w Wielkim Poście (tygodnie 1–4 i 6)[3] Jutrznia Pryma Tercja Seksta Nona Nieszpory Niedziela II, III, XVII Poniedziałek IV, V, VI VII VIII IX XVIII Wtorek X, XI, XII XIII XIV XV XVI XVIII Środa IX, XX, I II III IV V XVIII Czwartek VI, VII, VIII IX X XI XII XVIII Piątek XIII, XIV, XV XIX XX XVIII Sobota XVI, XVII I Rozkład katyzm w Wielkim Tygodniu[3] Jutrznia Tercja Seksta Nieszpory Niedziela II, III Poniedziałek IV, V, VI VII VIII XVIII Wtorek IX, X, XI XII XIII XVIII Środa XIV, XV, XVI IX XX XVIII Sobota XVII
W praktyce parafialnej kościołów greckokatolickich katyzmy podczas oficjum używane są rzadko, jedynie na nieszporach sobotnich śpiewa się wybrane wersy z pierwszej katyzmy[3]. Ta część nieszporów nosi nazwę Блаженъ мужъ (od pierwszych słów Psalmu 1). Była ona często opracowywana muzycznie[8]; jednym z bardziej znanych opracowań jest odpowiedna część Całonocnego Czuwania Sergiusza Rachmaninowa (op. 37)[9].
Podczas liturgii darów uprzednio konsekrowanych czyta się odpowiednie chwały (stacje) XIX katyzmy[3].
Historia rozwoju
Pierwotny liturgiczny podział psałterza według obrządku zachowywanego w katedrze jerozolimskiej obejmował 57 mniejszych jednostek i 19 większych. Bardzo prawdopodobny jest związek z podziałem psałterza żydowskiego na 19 jednostek, zwanych sedarim (l. poj. סדר, seder). Podział na 57/19 jednostek istniał w chrześcijaństwie już w pierwszej połowie IV wieku i do dziś jest używany w obrządku wschodniosyryjskim[7].
W VI wieku w Jerozolimie pojawiła się modyfikacja tego podziału. W tej wersji było 60 mniejszych jednostek i 20 większych[7]. Ten wariant przyjęto w w Konstantynopolu, gdzie oficja sprawowane według tych zasad nazwano „hagiopolitańskimi” (Ἁγιοπολίτης). Z czasem zastąpiły one lokalną tradycję liturgii godzin, nazywaną w terminologii bizantyjskiej „kościelną” (Ἐκκλησιαστής)[10]. Wydarzenie to datuje się czasami na początek IX wieku, a czasami na VI–VII wiek[7]. W ten sposób podział psałterza na 20 katyzm i 60 stacji stał się normą dla całego obrządku bizantyjskiego[10].
Katyzma poetycka
W obrządku bizantyjskim termin „katyzma poetycka” (rzadziej „międzypieśń”, cs. сѣда́ленъ) odnosi się do utworów poetyckich, które dołącza się do psalmów[1].
Przypisy
- 1 2 3 4 Wiesław Przyczyna i inni red., Słownik polskiej terminologii prawosławnej: SPTP, Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2022, ISBN 978-83-7431-738-2.
- ↑ Jean-Paul Deschler, Anastasia Weulersse, Pierre Gonneau, Manuel du slavon liturgique, wyd. 2e éd., revue et augmentée, Collection de manuels publiée par l'Institut d'études slaves, Paris: Institut d'études slaves, 2019 (9 2), ISBN 978-2-7204-0561-7.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 E. Mercenier, F. Paris, La prière des églises de rite byzantin. I: L’office divin, la liturgie, les sacrements, wyd. 2, Monastère de Chevetogne. 1948, XL+471.
- ↑ Ψαλτήριον Δαυίδ του Προφήτου και Βασιλέως μετά των Ωδών, Εν Βενετία: Εκ του Ελληνικού Τυπογραφείου του Αγίου Γεωργίου, 1864, s. 160.
- ↑ ЭСБЕ/Кафизма — Викитека [online], ru.wikisource.org [dostęp 2026-06-23] (ros.).
- ↑ Prawosławny Psałterz liturgiczny w języku polskim – Katedra Teologii Prawosławnej [online], prawoslawie.uwb.edu.pl [dostęp 2026-06-23] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-04].
- 1 2 3 4 Stig Simeon R. Frøyshov, The Jerusalem Psalter and Its Evolution: A Comparative Study of Early Liturgical Psalter Divisions of the Syro-Palestinian Sphere, t. Volume Band 018, De Septuaginta Investigationes, Vandenhoeck & Ruprecht, 15 lipca 2024 (Volume Band 018), s. 547–598, DOI: 10.13109/9783666560941.547, ISBN 978-3-666-56094-1.
- ↑ Search Results for: Blazhen muzh [online], Orthodox Sacred Music Reference Library.
- ↑ All-Night Vigil, Op.37 (Rachmaninoff, Sergei) – IMSLP [online], imslp.org [dostęp 2026-06-23].
- 1 2 Stig Simeon R. Frøyshov, The Early History of the Hagiopolitan Daily Office in Constantinople: New Perspectives on the Formative Period of the Byzantine Rite, „Dumbarton Oaks Papers”, 74, 2020, s. 351–382, ISSN 0070-7546 [dostęp 2026-06-23].