Kazimierz Bącal

Kazimierz Bącal

Kazimierz Bącal, 1980
Państwo działania	Polska
Data i miejsce urodzenia	22 lipca 1928 Gać Przeworska
Data i miejsce śmierci	16 lutego 2026 Zielona Góra
profesor nauk technicznych
Specjalność: inżynieria mechaniczna, inżynieria biomedyczna, budowa maszyn
Alma Mater	Politechnika Wrocławska
Doktorat	1962 – Inżynieria mechaniczna Politechnika Wrocławska
Habilitacja	1981 – inżynieria biomedyczna Technische Universität Ilmenau
Profesura	1991
Nauczyciel akademicki
Uczelnia	Politechnika Wrocławska Wyższa szkoła inżynierska (WSI) Politechnika Zielonogórska Uniwersytet Zielonogórski
Rektor WSI
Odznaczenia

Kazimierz Bącal (ur. 22 lipca 1928 w Gaci Przeworskiej, zm. 16 lutego 2026 w Zielonej Górze) – polski naukowiec, inżynier, specjalista w zakresie mechaniki oraz inżynierii biomedycznej. Autor implantów i innych urządzeń chirurgicznych do leczenia skrzywień kręgosłupa. Nauczyciel akademicki związany z Politechniką Wrocławską, a od 1967 r. z Wyższą Szkołą Inżynierską w Zielonej Górze (później Politechniką Zielonogórską). Drugi rektor Wyższej Szkoły Inżynierskiej (w latach 1969–1972).

Kazimierz Bącal urodził się w Gaci Przeworskiej (obecnie województwo podkarpackie) 22 lipca 1928 roku jako najmłodszy z ośmiorga rodzeństwa. Tam też ukończył szkołę podstawową, a następnie, uczęszczał do Szkoły Samochodowej w Jarosławiu. Wojnę spędził w swojej rodzinnej miejscowości. Jako żołnierz Armii Krajowej zmuszony był w 1946 roku zmienić miejsce zamieszkania, więc przeniósł się do Wrocławia. Miał wtedy 18 lat^[1].

W 1947 roku zatrudnił się na Politechnice Wrocławskiej jako mechanik. Równolegle kończył, zapoczątkowaną na tajnych kompletach, naukę w gimnazjum i liceum. W 1951 roku Politechnika Wrocławska, widząc wyjątkowe zdolności swojego mechanika, skierowała go na studia na Wydziale Mechanicznym. Po ukończeniu studiów w 1956 roku, został zatrudniony na uczelni jako asystent, któremu powierzono opiekę nad Pracownią Metrologii Warsztatowej^[2]. W 1962 roku uzyskał stopień doktora, na podstawie rozprawy pt. „Badania nad warunkami powstawania narostu podczas toczenia żeliwa szarego”, i awansował na stanowisko adiunkta. Powierzono mu wówczas kierownictwo Zakładu Miernictwa i Sprzętu Pomiarowego w Instytucie Technologii Budowy Maszyn Politechniki Wrocławskiej^[3].

W 1967 roku przeniósł się do Zielonej Góry, gdzie w nowo powstałej Wyższej Szkole Inżynierskiej zaangażował się w organizację i rozwój nowej uczelni wyższej. Zaraz po dołączeniu do WSI powierzono mu funkcję pełnomocnika rektora ds. nauki, a później – prorektora. W 1969 roku został mianowany na stanowisko rektora i pełnił tę funkcję do roku 1972. Na okres ten przypadał proces krystalizowania się studiów i specjalności dydaktycznej zielonogórskiej WSI. Główny wysiłek rektora skierowany był na pozyskiwanie nowych pracowników z innych ośrodków akademickich, ze szkół na terenie regionu oraz specjalistów z przemysłu. W tamtym okresie działalności uczelni zatrudniono ponad sto osób^[2].

W 1973 roku Kazimierz Bącal zaczął poświęcać się inżynierii biomedycznej. Był autorem oryginalnych konstrukcji implantów chirurgicznych do operacyjnego leczenia skrzywień kręgosłupa. Z czasem zaczął konstruować także implanty oraz urządzenia do leczenia innych schorzeń ortopedycznych. Dzięki niemu zielonogórska WSI stała się ważnym w kraju ośrodkiem biomechaniki, a urządzenia do leczenia schorzeń kręgosłupa nazywano “bącalikami”. Stworzył na uczelni 22-osobowy zespół badawczo-konstrukcyjny, składający się z inżynierów różnych specjalności. W badania angażowali się również studenci. Zespół Kazimierza Bącala przez wiele lat konstruował i dostarczał implanty dla licznych ośrodków w Polsce oraz za granicą^[1].

W 1981 roku, na podstawie badań dotyczących implantów, Kazimierz Bącal habilitował się na Politechnice w Ilmenau. W kolejnych latach pełnił wiele funkcji kierowniczych na uczelni – był m.in. dziekanem Wydziału Mechanicznego, dyrektorem Instytutu Budowy Maszyn oraz Instytutu Technologii Maszyn. Kierował także kilkoma zakładami, w tym Zakładem Technologii Biomedycznej. W 1991 roku został mianowany na stanowisko profesora nadzwyczajnego. W 1998 roku przeszedł na emeryturę, utrzymując jednak nadal stały kontakt z uczelnią^[2]. Był jednym z pierwszych członków – założycieli Klubu Rotary w Zielonej Górze oraz jego prezydentem w latach 1995–1996^[4]. Zmarł 16 lutego 2026 roku w wieku 98 lat. Pochowany 23 lutego 2026 na Nowym Cmentarzu Komunalnym w Zielonej Górze^[5][6].

W 1973 roku Kazimierz Bącal rozpoczął współpracę z doktorem Lechem Wieruszem ze Szpitala Ortopedycznego w Świebodzinie (dziś Lubuskie Centrum Ortopedii im. Dr. Lecha Wierusza). Wieruszowi zależało na odtworzeniu konstrukcji dystraktora chirurgicznego typu Harringtona, produkowanego w USA. Wysoka cena amerykańskich dystraktorów uniemożliwiała ich zakup szpitalom w Polsce. Stosując metodę powierzchniowego utwardzania, z dodatkiem tytanu do stopu, Kazimierz Bącal uzyskał dystraktor o wytrzymałości, oraz biologicznej zgodności, zbliżonej do oryginału – co następnie potwierdził prof. P.R. Harrington. Produkcja dystraktorów Harringtona prowadzona była za zgodą samego autora^[7].

Wierusz z Bącalem dodatkowo udoskonalili sposób mocowania haków na pręcie dystrakcyjnym. Opracowany system został opatentowany pod nazwą B-W (Bącal-Wierusz) wraz z instrumentarium do jego zakładania^[8]. System B-W stał się standardem leczenia skolioz w Świebodzinie, a następnie był produkowany dla pozostałych ośrodków operujących skoliozy w Polsce, a także za granicą. Aby sprostać tym zapotrzebowaniom, Kazimierz Bącal stworzył na uczelni 22-osobowy zespół badawczo-konstrukcyjny, który w kolejnych latach skonstruował także wiele innych implantów i urządzeń chirurgicznych służących do leczenia zarówno skrzywień i urazów kręgosłupa, jak również schorzeń całego narządu ruchu. Badania te były finansowane przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej^[9].

Sukces zespołu Kazimierza Bącala w postaci pierwszych opatentowanych implantów chirurgicznych spowodował, że zaczęli się do niego zgłaszać lekarze z ośrodków w całej Polsce, a później również z Niemiec. Zgłaszali oni swoje potrzeby lub problemy techniczne, związane z zastosowaniem przeróżnych urządzeń chirurgicznych, a zespół inżynierów z Zielonej Góry tworzył na tej podstawie nowe rozwiązania. Bywało tak, że Kazimierz Bącal towarzyszył lekarzom na sali operacyjnej, obserwując przebieg operacji, a następnie omawiał z operatorami możliwości wprowadzenia innowacji do ich praktyki. W tamtym czasie współpracę z Kazimierzem Bącalem nawiązali m.in.: dr. Janusz Daab z Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii urazowej w Piekarach Śląskich, prof. Andrzej Skwarcz z Kliniki Ortopedycznej Akademii Medycznej w Lublinie, prof. Daniel Zarzycki ze Specjalistycznego Zespołu Rehabilitacyjno-Ortopedycznego w Zakopanem, dr. Herman Leibe z Centralnej Kliniki Serca i Chorób Płucnych w Bad Berka (Turyngia), dr Tadeusz Urban i dr Andrzej Pozowski ze Specjalistycznego Rehabilitacyjnego Zespołu Opieki Zdrowotnej we Wrocławiu, dr Eugeniusz Krawczyk z Górniczego Specjalistycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w Wałbrzychu, prof. Henryk Kuś z Kliniki Chirurgii Urazowej Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz dr Jan Dolecki i dr Erwin Pogoda z Wojewódzkiego Szpitala w Zielonej Górze.

Implanty i specjalistyczne urządzenia zaprojektowane przez Kazimierza Bącala były również zamawiane przez Kliniki Ortopedii z Poznania, Warszawy, Konstancina, Szczecina, Magdeburga i Drezna. Prowadzone na uczelni badania związane z produkcją implantów przyczyniły się do uruchomienia na Wydziale Mechanicznym nowej specjalności o nazwie technika biomedyczna, a działalność konstrukcyjno-produkcyjna oraz współpraca z ortopedami trwała ponad 25 lat. Tak podsumował ją Kazimierz Bącal przechodząc na emeryturę: “Mogę jednym zdaniem podsumować, że była to wspaniała przygoda naukowa, gdzie musiano uwzględnić kilka dyscyplin naukowych tj. materiałoznawstwo, fizykę, chemię, technologię wytwarzania, medycynę w szerokim pojęciu oraz zagadnienia projektowania i wytrzymałości konstrukcji”^[9].

Autor 81 prac naukowych publikowanych w Polsce i za granicą. W ramach wieloletniej pracy badawczej z zakresu biomechaniki, stworzył i prowadził około 60 projektów badawczych finansowanych przez Ministerstwo Zdrowia, na podstawie których uzyskał 20 polskich i 36 zagranicznych patentów. Oprócz publikacji dotyczących inżynierii biomedycznej, jest również autorem szeregu prac naukowych z zakresu badań zjawisk fizykalnych towarzyszących skrawaniu metali^[1].

Wieloletni honorowy członek Lubuskiego Towarzystwa Naukowego, a w latach 1980–1988 jego wiceprezes, członek Prezydium Polskiego Towarzystwa Biomechaniki oraz Komisji Nauk Mechanicznych i Budowlanych Państwowej Akademii Nauk^[10].

Wielokrotnie nagradzany za swoją działalność naukową i organizacyjną. Jest kawalerem Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski^[1], uhonorowany Złotym Krzyżem Zasługi, a także Medalem Zasłużony dla Zdrowia Narodu oraz Odznaką Honorową za zasługi dla województwa zielonogórskiego^[3].

• Technika pomiarów szczerbatowości i promienia zaokrąglenia krawędzi trącej oraz wpływ niektórych parametrów ostrzenia na szczerbatość i promień zaokrąglenia krawędzi skrawającej (Wrocław 1966)
• Laboratorium miernictwa warsztatowego (Zielona Góra 1975)
• Badanie warstwy wierzchniej metali po obróbce mechanicznej: praca zbiorowa / red. Bącal K. (Zielona Góra 1975)
• Obrabiarki Cz 1: Kinematyka i Cz 2: Budowa / Baliński J. Bącal K. (Zielona Góra 1975)
• Obrabiarki. Cz. 3: Elementy obrabiarek i Cz. 4: Napędy i sterowanie / Baliński J. Bącal K. (Zielona Góra 1976)
• Konstrukcja oraz badania rozpórek chirurgicznych do korekcji skrzywień kręgosłupa (Zielona Góra 1979)
• Konstruktion und Erforschungen der chirurgischen Spreizen zur Korrektion der Wirbelsäuleverkrümmungen (Ilmenau 1981)
• Problemy techniki w medycynie – materiały Sympozjum Naukowego Centralnego Ośrodka Techniki Medycznej w Warszawie / red. Bącal K. (Zielona Góra 1983)
• Operacyjne leczenie kyfoskolioz z zastosowaniem rozpórki R-BW-7 – Mat. IV Sympozjum Sekcji Spondyloortopedii PTOiTr / Szulc K. Wierusz L. Bącal K. (Lądek Zdrój 1986)
• Biomechanika kręgosłupa: praca zbiorowa / red. Bącal K. (Zielona Góra 1988)
• Erfahrungen mit dem Einsatz von dorsalen Kontraktoren bei der Spondylitis. Beiträger zur Orthopädie und Traumatologie / Leibe H. Bącal K. (Berlin 1988)
• Erste Erfahrungen mit einer Messvorrichtung zur Überprüfung der segmentalen Instabilität an menschlichen Wirbelsäulen. Probl. Techn. Med. / Leibe H. Bącal K. (Berlin 1989)
• Implanty i urządzenia do operacyjnego leczenia kręgosłupa w części szyjnej – Mat. I Seminarium naukowego “Mechanika w medycynie” / Bącal B. Pogoda E. Aulich P. Kazimierczak W. (Rzeszów 1994)
• Konstrukcja stabilizatorów do leczenia złamań i kręgozmyków w części lędźwiowej kręgosłupa – Mat. I Seminarium naukowego “Mechanika w medycynie” / Bącal K. Pogoda E. Kazimierczak W. Aulich P. (Rzeszów 1994)
• Urządzenie do przemieszczania odłamów kości długich – Mat. XII Sympozjum Szkoły Biomechaniki / Bącal K. Kazimierczak W. Pogoda E. (Wrocław / Szklarska Poręba 1994)
• Konstrukcja oprzyrządowania do operacyjnego leczenia zmian strukturalnych szyjki kości udowej – Mat. Konferencji “Problemy Inżynierii w Medycynie” / Pogoda E. Bącal K. Kazimierczak W. Krakowiak P. (Zielona Góra 1998)
• Kliniczna ocena przyrządu Riggazzoni w modyfikacji Bącala, do stabilizacji i transportu wewnętrznego odłamów kostnych – Mat. Konferencji “Problemy Inżynierii w Medycynie / Pogoda E. Bącal K. Kazimierczak W. (Zielona Góra 1998)