Kodeks Stanisława Augusta

Kodeks Stanisława Augusta (łac. Codex Stanislai Augusti) – projekt kodyfikacji prawa ziemskiego (szlacheckiego) obowiązującego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Prawo ziemskie w Rzeczypospolitej nie zostało w całości kodyfikowane. Przeciwna była temu szlachta, która obawiała się wzmocnienia władzy królewskiej. Najgorsza sytuacja panowała w Koronie, gdzie w zakresie prawa procesowego obowiązywała nadal przestarzała już Formula processus z 1523. Wraz z rozpoczęciem obrad Sejmu Czteroletniego pojawił się pomysł przygotowania kolejnego projektu kodyfikacji. Zamiar ten został przesądzony w chwili uchwalenia Ustawy Rządowej, ponieważ zawarty w niej artykuł VIII stanowił m.in.: "Nowy kodeks praw cywilnych i kryminalnych przez wyznaczone przez sejm osoby spisać rozkazujemy". Początkowo zamierzano przygotować jeden kodeks dla całego państwa, lecz z powodu protestu posłów litewskiego powołano odrębną komisję kodyfikacyjną dla Wielkiego Księstwa Litewskiego, która miała zastąpić III Statut litewski z 1588 przygotowanym przez siebie projektem.

Do opracowania projektu powołane zostały dwie komisje, osobno dla Korony i Litwy. Na czele deputacji prowincji koronnych stanęli kanclerz Jacek Małachowski i podkanclerzy Hugo Kołłątaj. W skład komisji weszli także^[1]:

• Józef Bierzyński – podkomorzy kijowski i poseł województwa kijowskiego;
• Sebastian Dłuski – starosta łukowski;
• Feliks Trojanowski – sędzia ziemski bielski;
• Józef Morawski – pisarz ziemski latyczowski;
• Michał Sobański – podstoli winnicki;
• Józef Januszewicz – pierwszy profesor prawa ojczystego w Polsce w Akademii Krakowskiej;
• Władysław Mieczyński – starosta sochaczewski;
• Józef Szymanowski – szambelan królewski, późniejszy przewodniczący Wydziału Sprawiedliwości w Radzie Najwyższej Narodowej w 1794;
• Andrzej Puchała – podstarości czerski;
• Franciszek Poniński – starosta kopanicki;
• ks. Andrzej Reptowski – kanonik warszawski;
• Józef Wybicki – szambelan królewski.

W pracach nad kodeksem brali także udział:

• ks. Hieronim Stroynowski – profesor; rektor Szkoły Głównej w Wilnie, zwolennik fizjokratyzmu;
• Franciszek Barss – adwokat warszawski;
• ks. Teodor Ostrowski – profesor prawa, formalnie zaproszony do współpracy po podjęciu uchwały deputacji koronnej 12 października 1791, w rzeczywistości obecny jedynie na posiedzeniu w dniu 9 listopada 1791.

Komisje nie zdołały doprowadzić swoich prac (poważnie zaawansowanych) do końca z powodu wybuchu wojny z Rosją. Projekt kodeksu nigdy nie został ukończony, tym samym kodeks nie wszedł w życie. Pozostały jedynie cenne materiały. Prawem stały się przygotowane przez komisję projekty ustaw o sądach trybunalskich i ziemskich.

Projektowany kodeks miał mieć postępowy charakter. Regulowane przez niego prawo wciąż pozostawało prawem feudalnym, zawierało jednak już liczne elementy kapitalistyczne. Utrzymano stanowy podział społeczeństwa, jednak kontynuowano i rozwijano reformy Sejmu Czteroletniego, np.:

• zapewniano ochronę prawną chłopów
  • przewidywano ograniczoną wolność osobistą i nieusuwalność z gruntu
  • przyjmowano regułę poszanowania kontraktów między panem a poddanymi
• określano sąd państwowy dla włościan
• chciano ograniczyć arbitralne postępowanie feudała

Nowoczesne przepisy zawierała zwłaszcza część odnosząca się do prawa karnego, gdzie przewidziano szereg postępowych (humanitarnych) zasad, m.in.:

• wprowadzał formalną definicję przestępstwa (nullum crimen sine lege)
• ustanawiał w prawie polskim zasadę pełnej równości wobec prawa karnego (nulla poena sine lege)
• akcentował prewencję szczególną jako uzasadnienie kary
• w sposób generalny regulował nieletniość jako okoliczność wyłączającą odpowiedzialność przy przestępstwach
• zawierał podział na: przestępstwa prywatne i przestępstwa publiczne.

• Kodeks Zamoyskiego

• Borowski S., Kodeks Stanisława Augusta: zbiór dokumentów, Warszawa 1938.

• S. Borowski, Kodeks Stanisława Augusta: zbiór dokumentów, Warszawa 1938
• Wojciech Szafrański, Opieka w projekcie Wojciecha Prus Olszowskiego do Kodeksu Stanisława Augusta, Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego 7, s. 223-233.