Koloseum
 Koloseum (fot. 2020) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Miejscowość | |
| Typ budynku | |
| Wysokość całkowita |
48,5 m |
| Kondygnacje |
cztery |
| Rozpoczęcie budowy |
70-72 |
| Ukończenie budowy |
80 |
| Zniszczono |
zewnętrzną, południową ścianę |
Położenie na mapie Rzymu  | |
Położenie na mapie Włoch  | |
Położenie na mapie Lacjum  | |
 41°53′24″N 12°29′32″E/41,890000 12,492222 | |
| Strona internetowa | |
Koloseum (łac. Colosseum, wł. Colosseo), właściwie amfiteatr Flawiuszów[1] (łac. Amphitheatrum Flavium) – amfiteatr w Rzymie, wzniesiony w latach 70–72 do 80 n.e. za panowania Wespazjana i Tytusa – cesarzy z dynastii Flawiuszów.
Opis
Jest to duża, eliptyczna budowla o długości 188 m i szerokości 156 m, obwodzie 524 m, wysokości 48,5 m, z pojemną widownią, która mogła pomieścić od 45 do 50 tysięcy widzów[2]; z galeriami komunikacyjnymi oraz areną z systemem podziemnych korytarzy. W czterokondygnacyjnym podziale zewnętrznym zastosowano spiętrzenie porządków (najniższa kondygnacja w porządku toskańskim, druga w jońskim, trzecia w korynckim). Trzy niższe kondygnacje związane są z konstrukcyjnym układem arkad, czwarta (najwyższa) została zaopatrzona jedynie w niewielkie okna i dekorację pilastrami korynckimi. Od strony wewnętrznej budowla jest pięciokondygnacyjna. Cztery kondygnacje zbudowano jako układ pomieszczeń wydzielonych pomiędzy filarami, ścianami, ze sklepieniami kolebkowymi i krzyżowymi. Rozmieszczono tam korytarze, schody, przejścia, przestrzenie wentylacyjne[3][4].
Wokół areny wzniesione było podium, gdzie znajdowała się też luksusowa loża cesarska (pulvinar). Powyżej rozciągały się rzędy ławek (maeniana), dzielonych poziomymi przejściami (praecinctiones), a w układzie pionowym – schodami (scalae) na klinowe sektory (cunei). Do Koloseum prowadziło 80 ponumerowanych wejść (vomitoria; zachowały się ich oznaczenia od nr XXIII do LIV), które zapewniały szybkie (w ok. 5 minut) opuszczenie widowni (cavea) przez widzów (jednak taką możliwość mieli tylko widzowie z dolnych i środkowych rzędów). Istniała też możliwość przykrycia całej widowni specjalną osłoną (velarium) w dni deszczowe lub bardzo słoneczne[3][4].
Znaczenie
Odbywały się tam walki gladiatorów (ludi gladiatorii), naumachie (naumachiae) oraz widowiska z dzikimi zwierzętami (venationes). W tradycji zawarto przekaz, iż w Koloseum z okrucieństwem mordowano chrześcijan, co upamiętniono krzyżem wewnątrz budowli. Dopiero od połowy XVIII wieku Koloseum zostało otoczone ochroną i opieką jako miejsce męczeństwa pierwszych chrześcijan, wcześniej służąc jako miejsce pozyskiwania materiału budowlanego w postaci bloków kamiennych.
Wzniesione na parkowym terenie przy powstałym za Nerona Domus Aurea, Koloseum swą potoczną nazwę zawdzięczało wystawionemu w pobliżu (po 64 r.) olbrzymiemu (wys. ponad 30 m)[a] posągowi tego cesarza (colossus Neronis)[3] przedstawionego jako patronujący mu opiekun muz – Apollo[5].
W historii
23 sierpnia 217 r. zostało istotnie uszkodzone przez pożar wywołany uderzeniem pioruna. Pracę remontowe rozpoczęto za panowania Heliogabala, kontynuowano za panowania Aleksandra Sewera, ze środków pozyskanych z opodatkowania prostytucji[6].
W 445 zostało poważnie uszkodzone przez trzęsienie ziemi.
W 528 odbyły się tam ostatnie igrzyska.
Pod koniec VI wieku wewnątrz amfiteatru wybudowano mały kościół, arenę przekształcono w cmentarz.
Około 1200 rodzina Frangipani przejęła Koloseum i ufortyfikowała je, wykorzystując jako zamek.
W 1349 w wyniku trzęsienia ziemi zawaliła się zewnętrzna część południowej ściany.
W 1744 zostało ogłoszone miejscem męczeństwa chrześcijan; zaprzestano eksploatować go jako kamieniołom.
Od II połowy XVIII wieku w Wielki Piątek odbywa się tam droga krzyżowa pod przewodnictwem papieża.
7 lipca 2007 obiekt został ogłoszony jednym z siedmiu nowych cudów świata.
Kontrowersje
- Naumachie mogły odbywać się w pierwszym okresie po wybudowaniu Koloseum. Uniemożliwiło je zabudowanie areny dwukondygnacyjnymi piwnicami za czasów Domicjana[7].
- Nie ma żadnych dowodów na to, jakoby w Koloseum miały odbywać się masowe mordy na chrześcijanach, gdyż informacje o tym pojawiają się dopiero od XVII wieku. Bezsprzecznym natomiast jest fakt, iż w czasie przerw pomiędzy walkami gladiatorów dokonywano egzekucji skazańców, nieraz w wymyślny i krwawy sposób. Natomiast jako miejsce egzekucji chrześcijan podaje się Cyrk Nerona, który położony był na Wzgórzu Watykańskim[8].
„Ci, którzy chronili się na rynki i place, w miejscu, gdzie później stanął amfiteatr Flawiański, koło świątyni Ziemi, koło portyku Liwii i wyżej koło świątyni Junony i Lucyny oraz między Clivus Vibrius a starą bramą Eskwilińską, otoczeni naokół morzem ognia, poginęli od żaru.”[9]
„Zanim Flawiusze wznieśli Koloseum, amfiteatra w Rzymie budowano przeważnie z drzewa, toteż wszystkie niemal spłonęły w czasie pożaru. Nero jednak dla wyprawienia przyobiecanych igrzysk kazał wznieść kilka, a między nimi jeden olbrzymi, na który zaraz po ugaszeniu ognia poczęto sprowadzać morzem i Tybrem potężne pnie drzew, wyciętych na stokach Atlasu[10].
Galeria
Fasada północna
Górna galeria komunikacyjna
Arkady górnych kondygnacji
Korytarz parteru
Panorama (2014)
Uwagi
- ↑ Był monumentalnym dziełem Zenodora o wysokości 120 stóp rzymskich, o którym wspomina Swetoniusz (Żywoty cezarów, Nero 31).
Przypisy
- ↑ Mała encyklopedia kultury antycznej, A–Z. (pod red. Zdzisława Piszczka). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 381. ISBN 83-01-03529-3.
- ↑ Diego Gutierrez, Bernard Frischer, Eva Cerezo, Ana Gomez, Francisco Seron. AI and virtual crowds: Populating the Colosseum. „Journal of Cultural Heritage”. 8 (2), s. 176–185, 2007. DOI: 10.1016/j.culher.2007.01.007. (ang.).
- 1 2 3 Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 264, 319-320.
- 1 2 Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 656.
- ↑ Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L Winniczuk). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 234.
- ↑ Krzysztof Królczyk, Działalność budowlana Sewerów w Rzymie, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Antiquitas”, 29, 2007, s. 676–678.
- ↑ Anna Sadurska, Archeologia starożytnego Rzymu – okres cesarstwa, Warszawa, PWN 1980, s. 130.
- ↑ Matilda Webb, The Churches and Catacombs of Early Christian Rome. A Comprehensive Guide, Brighton 2001, s. 138.
- ↑ Henryk Sienkiewicz, Quo vadis, PIW 1990, wydanie XXIX, rozdział XLIV, s. 422.
- ↑ Henryk Sienkiewicz, Quo vadis, PIW 1990, wydanie XXIX, rozdział LVI, s. 517.