Kompetencje cyfrowe

Kompetencje cyfrowe – zespół wiedzy, umiejętności i postaw umożliwiających pewne, krytyczne i odpowiedzialne korzystanie z technologii cyfrowych w życiu codziennym, pracy, edukacji i uczestnictwie w życiu społecznym^[1]. Pojęcie to jest rozwijane zarówno w dokumentach krajowych, jak i w europejskich ramach odniesienia, m.in. w europejskich ramach kompetencji cyfrowych (DigComp)^[2][3].

W zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady z 2006 r. dotyczącym kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie wskazywano m.in. „kompetencje informatyczne”^[4]. W 2018 r. przyjęto nowe zalecenie Rady, które zastąpiło dokument z 2006 r. i wśród kompetencji kluczowych ujęło „kompetencje cyfrowe”^[1]. Równolegle opracowywano europejskie ramy DigComp jako narzędzie porządkujące i opisujące zakres kompetencji cyfrowych obywateli^[5].

W polskich dokumentach strategicznych kompetencje cyfrowe definiowane są jako harmonijna kompozycja wiedzy, umiejętności i postaw związanych z wykorzystaniem technologii cyfrowych^[3][6]. Podkreśla się, że obejmują one nie tylko obsługę urządzeń i oprogramowania, lecz także krytyczne podejście do informacji oraz świadomość konsekwencji prawnych i etycznych korzystania z narzędzi cyfrowych^[1].

Na poziomie europejskim kompetencje cyfrowe określane są jako pewne, krytyczne i odpowiedzialne korzystanie z technologii cyfrowych do celów nauki, pracy i udziału w społeczeństwie^[1]. Ujęcie to zostało uszczegółowione w ramach DigComp, które opisują obszary i poziomy zaawansowania kompetencji cyfrowych obywateli^[2]. W wersji DigComp 2.1 przedstawiono osiem poziomów biegłości (pogrupowanych w cztery poziomy ogólne), co ma ułatwiać opisywanie i porównywanie stopnia zaawansowania kompetencji cyfrowych^[7].

W dokumentach publicznych i literaturze spotyka się także określenie „umiejętności cyfrowe” (digital skills), używane m.in. w statystyce publicznej UE do opisu poziomu umiejętności w pięciu obszarach odpowiadających DigComp^[8]. W części opracowań stosuje się pojęcie „alfabetyzmu (piśmienności) cyfrowej” (digital literacy), rozumianej jako zdolność bezpiecznego i właściwego korzystania z technologii cyfrowych w celu dostępu do informacji, jej oceny, tworzenia i komunikowania^[9]. W kontekście krytycznej analizy informacji i mediów używa się również pojęcia kompetencji informacyjnych i medialnych, obejmującego m.in. kompetencje związane z informacją i mediami w środowisku cyfrowym^[10].

W pracach Komisji Europejskiej dotyczących tego tematu wyróżnia się pięć głównych obszarów kompetencji cyfrowych^[2]:

• informacja i dane – wyszukiwanie, ocena wiarygodności, zarządzanie informacją i danymi w środowisku cyfrowym;
• komunikacja i współpraca – korzystanie z narzędzi cyfrowych do komunikacji, współdziałania, udziału w społecznościach oraz poszanowania zasad netykiety;
• tworzenie treści cyfrowych – przygotowywanie i edycja tekstu, grafiki, dźwięku i wideo, programowanie, poszanowanie praw autorskich i licencji;
• bezpieczeństwo – ochrona urządzeń, danych osobowych i prywatności, higiena cyfrowa oraz przeciwdziałanie zagrożeniom w sieci (cyberbezpieczeństwo);
• rozwiązywanie problemów – dobór i wykorzystanie rozwiązań cyfrowych do realizacji zadań, rozpoznawanie własnych potrzeb szkoleniowych i uczenie się przez całe życie.

W polskiej polityce publicznej dodatkowo wyróżnia się kompetencje informatyczne (związane z myśleniem komputacyjnym i programowaniem) oraz informacyjno-komunikacyjne, dotyczące wyszukiwania i krytycznej analizy informacji oraz komunikacji na odległość^[3][6].

Na rynku pracy kompetencje cyfrowe uznawane są za jedne z kluczowych kompetencji przekrojowych^[1][2]. Oczekuje się, że pracownicy będą potrafili korzystać z narzędzi cyfrowych do komunikacji, analizy danych, tworzenia treści oraz współpracy w środowisku zdalnym^[2].

Programy rozwojowe kierowane do osób pracujących koncentrują się na podnoszeniu poziomu umiejętności cyfrowych, w tym obsługi specjalistycznego oprogramowania oraz bezpieczeństwa informacji, a także korzystania z rozwiązań chmurowych^[3][2][11]. Rozwijanie kompetencji cyfrowych ma sprzyjać zwiększaniu konkurencyjności przedsiębiorstw oraz mobilności zawodowej pracowników^[6][11].

Rozwój kompetencji cyfrowych jest jednym z priorytetów polityki cyfryzacji państwa oraz polityki oświatowej^[3][6]. Działania te obejmują m.in. szkolenia dla różnych grup wiekowych, wsparcie szkół w wykorzystaniu technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz programy podnoszenia umiejętności pracowników^[3][6].

W dokumentach krajowych wskazuje się na potrzebę zapewnienia każdemu obywatelowi możliwości rozwijania kompetencji cyfrowych, w tym osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym^[3][6]. Szczególny nacisk kładzie się na kształcenie nauczycieli, aby mogli efektywnie wprowadzać dzieci i młodzież w świat nowych technologii^[3][6].

Kompetencje cyfrowe są włączane do podstaw programowych kształcenia ogólnego na różnych etapach edukacyjnych^[12]. Obejmują one zarówno umiejętność korzystania z narzędzi cyfrowych na zajęciach, jak i krytyczne podejście do treści dostępnych w internecie^[1][12].

Badania dotyczące uczniów w Polsce analizują m.in. sposób korzystania przez nich z nowych technologii oraz kwestie bezpieczeństwa w sieci^[13]. Kompetencje związane z użyciem komputerów i informacji są analizowane także w międzynarodowym badaniu ICILS (International Computer and Information Literacy Study), dotyczącym przygotowania uczniów do funkcjonowania w świecie cyfrowym^[14]. W dokumentach strategicznych wskazuje się także na rolę szkoły w kształtowaniu kompetencji cyfrowych oraz potrzebę wspierania nauczycieli w tym zakresie^[3].

W Polsce kwestie rozwoju kompetencji cyfrowych są ujęte w programach rządowych i strategiach dotyczących cyfryzacji państwa^[3][6]. Jednym z głównych dokumentów w tym obszarze jest program rozwoju kompetencji cyfrowych, określający priorytety i działania na kolejne lata^[3][6].

Na poziomie Unii Europejskiej rozwój kompetencji cyfrowych jest elementem europejskiego planu działań w dziedzinie edukacji cyfrowej oraz powiązanych inicjatyw wspierających państwa członkowskie^[15]. Aktualizacje ram DigComp mają na celu uwzględnienie nowych zjawisk, takich jak wykorzystanie sztucznej inteligencji i danych w życiu codziennym i pracy^[2].

W DigComp 2.2 zwrócono uwagę na przykłady odnoszące się do nowych i wyłaniających się technologii, w tym systemów wykorzystujących sztuczną inteligencję^[2]. W regulacjach unijnych wskazywano również na potrzebę zapewnienia odpowiedniego poziomu „AI literacy” (alfabetyzacji w zakresie sztucznej inteligencji) u osób uczestniczących w obsłudze i wykorzystywaniu systemów AI, w zależności od kontekstu ich zastosowania^[16][17].

• Wykluczenie cyfrowe