Kontrwywiad

Kontrwywiad (KW) – działalność służb specjalnych polegająca na rozpoznawaniu, neutralizowaniu i wykorzystywaniu działalności obcych służb wywiadowczych, a także na przeciwdziałaniu szpiegostwu, dywersji, sabotażowi i terroryzmowi oraz ochronie informacji niejawnych, osób i instytucji państwa[1][2]. Mianem kontrwywiadu określa się potocznie również same służby cywilne, policyjne i wojskowe realizujące te zadania.

Pojęcie

Kontrwywiad bywa ujmowany zarówno jako działalność, jak i jej produkt, czyli wiarygodna wiedza o przeciwniku działającym w sposób ukryty[1]. Od wywiadu odróżnia go cel: wywiad pozyskuje informacje o przeciwniku, podczas gdy kontrwywiad chroni własne państwo przed analogiczną aktywnością obcych służb i stanowi w tym sensie odwrotną stronę działalności wywiadowczej[3]. W polskim piśmiennictwie z zakresu nauk o bezpieczeństwie i nauk prawnych całość przedsięwzięć chroniących państwo przed zagrożeniami o charakterze wywiadowczym określa się mianem osłony kontrwywiadowczej, choć pojęcie to nie ma jednej ustawowej definicji[2].

Formy działania

W działalności kontrwywiadowczej wyróżnia się dwa wzajemnie uzupełniające się wymiary: bezpieczeństwo (działania defensywne) oraz kontrszpiegostwo (działania ofensywne). Wymiar defensywny polega na biernej ochronie własnych struktur przed ukrytym atakiem, natomiast wymiar ofensywny na rozpoznaniu konkretnego przeciwnika, poznaniu jego operacji oraz penetrowaniu ich i manipulowaniu nimi tak, aby obrócić je przeciwko niemu[1]. Obok wymiaru taktycznego wyróżnia się także kontrwywiad strategiczny, ukierunkowany na rozpoznanie i neutralizację całości potencjału wywiadowczego przeciwnika, a nie pojedynczych spraw[3].

Metody i techniki

Do typowych metod kontrwywiadu należą obserwacja i kontrobserwacja, penetracja struktur przeciwnika, werbowanie i prowadzenie agentów podwójnych, prowokacja, gra operacyjna oraz dezinformacja[1]. Kontrwywiadowca, w odróżnieniu od funkcjonariusza policji dążącego do możliwie szybkiego zatrzymania sprawcy, zwykle nie ujawnia od razu posiadanej wiedzy, lecz dąży do jak najpełniejszego rozpoznania i kontrolowania działań przeciwnika[1]. Istotnym kierunkiem prac defensywnych jest wykrywanie obcych agentów wewnątrz własnych służb, czyli tak zwane polowanie na „kreta”, prowadzone na podstawie analizy spraw i informacji od zbiegów[4].

Kontrwywiad gospodarczy

Kontrwywiad gospodarczy to ogół metod i technik ochrony informacji przedsiębiorstwa, traktowany jako całościowe dopełnienie wywiadu gospodarczego. Jego celem jest ochrona dorobku intelektualnego i tajemnicy przedsiębiorstwa oraz obrona przed szpiegostwem przemysłowym i gospodarczym, w tym przed podsłuchem, pozyskiwaniem pracowników i dezinformacją ze strony konkurencji[5].

Historia

Geneza

Francis Walsingham, sekretarz stanu Elżbiety I, uznawany za jednego z prekursorów nowożytnego kontrwywiadu

Refleksja nad zwalczaniem obcych szpiegów sięga starożytności. Sun Zi w traktacie Sztuka wojny zalecał wykrywanie szpiegów przeciwnika oraz przeciąganie ich na własną stronę i wykorzystywanie jako „szpiegów odwróconych”, co stanowi najwcześniejszy opis idei agenta podwójnego[6]. W okresie nowożytnym za jednego z prekursorów zorganizowanego kontrwywiadu uznaje się Francisa Walsinghama, sekretarza stanu królowej Elżbiety I, który rozbudował sieć informatorów, stosował agentów podwójnych i dezinformację oraz rozpracował spiski wymierzone w monarchię[7].

W XIX wieku wyspecjalizowane służby zaczęły łączyć ochronę porządku wewnętrznego ze zwalczaniem obcej agentury. W Rosji po zamachu na Aleksandra II powołano Ochranę, która obok zwalczania ruchu rewolucyjnego prowadziła działania kontrwywiadowcze, między innymi przez zagraniczną agenturę w Paryżu[8][9]. W Austro-Węgrzech zadania te realizowało Evidenzbüro, którego głośnym niepowodzeniem była sprawa pułkownika Alfreda Redla, zdemaskowanego w 1913 oficera kontrwywiadu współpracującego z rosyjskim wywiadem[10].

Powstanie nowoczesnych służb

Thames House w Londynie, siedziba brytyjskiej Służby Bezpieczeństwa, jednej z najstarszych wyspecjalizowanych służb kontrwywiadu

Wyodrębnienie kontrwywiadu jako osobnej, cywilnej służby nastąpiło na początku XX wieku. W Wielkiej Brytanii w 1909 utworzono Secret Service Bureau, kierowane przez Vernona Kella (sprawy krajowe) i Mansfielda Cumminga (sprawy zagraniczne), z którego w 1910 wyodrębniono późniejsze Służbę Bezpieczeństwa (MI5) oraz wywiad zagraniczny[11]. Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914, brytyjski kontrwywiad doprowadził do rozbicia niemieckiej siatki szpiegowskiej w Wielkiej Brytanii[12].

II wojna światowa

Niemiecka maszyna szyfrująca Enigma, której szyfr jako pierwsi złamali polscy kryptolodzy

W czasie II wojny światowej rozwinięto ofensywne metody kontrwywiadu, zwłaszcza gry dezinformacyjne. Brytyjska MI5 zbudowała system Double Cross, w którym ujętych niemieckich agentów przewerbowywano i wykorzystywano do przekazywania niemieckiemu wywiadowi (Abwehrze) spreparowanych informacji. Działania te koordynował tak zwany Komitet Dwudziestu pod przewodnictwem Johna Mastermana[13]. Najskuteczniejszy z agentów, działający pod kryptonimem Garbo, odegrał istotną rolę w operacji maskującej Fortitude, utwierdzając dowództwo niemieckie w przekonaniu, że aliancka inwazja nastąpi w rejonie Calais, a nie w Normandii w 1944[14][15]. Po stronie radzieckiej kontrwywiad wojskowy prowadził utworzony w 1943 Smiersz, podporządkowany bezpośrednio Józefowi Stalinowi i ukierunkowany na zwalczanie niemieckiej agentury oraz inwigilację własnych wojsk[16].

Zimna wojna

W okresie zimnej wojny szczególnego znaczenia nabrała ochrona własnych służb przed penetracją. Szef kontrwywiadu CIA James Angleton w latach 1954–1974 prowadził poszukiwania radzieckiego „kreta”, opierając się głównie na zeznaniach zbiega z KGB Anatolija Golicyna. Działania te w znacznym stopniu zdominowały pracę służby kosztem operacji ofensywnych[15]. Po stronie radzieckiej kontrwywiad wewnętrzny prowadził II Zarząd Główny KGB[17], a w NRD rozbudowany aparat bezpieczeństwa Stasi[18]. Atmosferę nieufności w służbach Zachodu pogłębiło ujawnienie wieloletniej penetracji wywiadu brytyjskiego przez Kima Philby’ego i pozostałych członków piątki z Cambridge[19].

Kontrwywiad w Polsce

II Rzeczpospolita

Pracownicy Biura Szyfrów, działającego w strukturach Oddziału II Sztabu Generalnego

W II Rzeczypospolitej wywiad i kontrwywiad wojskowy prowadził Oddział II Sztabu Generalnego, potocznie nazywany „dwójką”[20]. W jego strukturach działało Biuro Szyfrów, którego kryptolodzy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski pod koniec 1932 jako pierwsi złamali szyfr niemieckiej maszyny Enigma, a latem 1939 kopie maszyny i wyniki prac przekazano Francji i Wielkiej Brytanii[21][22].

Polska Ludowa

Po II wojnie światowej kontrwywiad wojskowy realizował Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego (1944–1957), którego kadra wywodziła się w znacznej części z sowieckiego Smiersza, a w praktyce pełnił on funkcje policyjno-represyjne wobec żołnierzy[23]. W 1957 jego zadania przejęła Wojskowa Służba Wewnętrzna, natomiast kontrwywiad cywilny prowadziły piony Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, ściśle współpracujące z radzieckim KGB[24].

III Rzeczpospolita

Po 1989 aparat bezpieczeństwa zreorganizowano. Na mocy ustawy z 6 kwietnia 1990 utworzono Urząd Ochrony Państwa, w którym kontrwywiad cywilny prowadził Zarząd Kontrwywiadu, a Służba Bezpieczeństwa została rozwiązana[25]. Kontrwywiad wojskowy prowadziły wówczas Wojskowe Służby Informacyjne. W 2002 w miejsce UOP powołano Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego jako cywilną służbę kontrwywiadu[26][27], a w 2006, w miejsce rozwiązanych Wojskowych Służb Informacyjnych, utworzono Służbę Kontrwywiadu Wojskowego[28]. Współcześnie kontrwywiad cywilny w Polsce prowadzi Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a wojskowy Służba Kontrwywiadu Wojskowego[2].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 A.C. Wasemiller, The Anatomy of Counterintelligence, „Studies in Intelligence”, Center for the Study of Intelligence, Central Intelligence Agency (ang.).
  2. 1 2 3 Piotr Burczaniuk, Osłona kontrwywiadowcza w Polsce. Problematyka definicyjna w kontekście zadań i uprawnień organów ochrony prawnej, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” (31), 2024, s. 57–81, DOI: 10.4467/20801335PBW.24.018.20795.
  3. 1 2 Michelle Van Cleave, Strategic Counterintelligence. What Is It and What Should We Do About It?, „Studies in Intelligence”, 51 (2), Central Intelligence Agency, 2007 (ang.).
  4. ↑ Bolesław Piasecki, Anomalie w działalności służb kontrwywiadowczych. Przypadek Republiki Łotwy, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” (29), 2023, s. 145–160, DOI: 10.4467/20801335PBW.23.023.18765.
  5. ↑ Monika Rzewuska, Kontrwywiad jako jedna z funkcji wywiadu gospodarczego, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu” (1086), 2005, s. 222–228.
  6. ↑ Sun Tzu, The Art of War, rozdz. XIII: On the Use of Spies [online] (ang.).
  7. ↑ Stephen Budiansky, Her Majesty's Spymaster. Elizabeth I, Sir Francis Walsingham, and the Birth of Modern Espionage, Viking, 2005, ISBN 978-0-670-03426-0 (ang.).
  8. ↑ Ben B. Fischer, Okhrana. The Paris Operations of the Russian Imperial Police, Center for the Study of Intelligence, Central Intelligence Agency, 1997 (ang.).
  9. ↑ Jonathan W. Daly, Autocracy Under Siege. Security Police and Opposition in Russia, 1866–1905, Northern Illinois University Press, 1998, ISBN 978-0-87580-243-5 (ang.).
  10. ↑ Janusz Piekałkiewicz, Weltgeschichte der Spionage, Südwest Verlag, 1988, ISBN 978-3-517-00849-3 (niem.).
  11. ↑ Christopher Andrew, The Defence of the Realm. The Authorized History of MI5, Londyn: Allen Lane, 2009, ISBN 978-0-7139-9885-6 (ang.).
  12. ↑ Christopher Andrew, Entering the Lists. MI5's great spy round-up of August 1914, „Intelligence and National Security”, 21 (1), 2006, s. 53–79, DOI: 10.1080/02684520600568303 (ang.).
  13. ↑ John C. Masterman, The Double-Cross System in the War of 1939 to 1945, Yale University Press, 1972, ISBN 978-0-7081-0459-0 (ang.).
  14. ↑ F.H. Hinsley, C.A.G. Simpkins, British Intelligence in the Second World War, t. 4: Security and Counter-Intelligence, Londyn: HMSO, 1990, ISBN 0-11-630952-0 (ang.).
  15. 1 2 David Robarge, The James Angleton Phenomenon. „Cunning Passages, Contrived Corridors”: Wandering in the Angletonian Wilderness, „Studies in Intelligence”, 53 (4), Central Intelligence Agency, 2009 (ang.).
  16. ↑ Vadim J. Birstein, SMERSH. Stalin's Secret Weapon. Soviet Military Counterintelligence in WWII, Londyn: Biteback Publishing, 2011, ISBN 978-1-84954-100-8 (ang.).
  17. ↑ Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, The Sword and the Shield. The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB, Nowy Jork: Basic Books, 1999, ISBN 978-0-465-00312-9 (ang.).
  18. ↑ Kristie Macrakis, Seduced by Secrets. Inside the Stasi's Spy-Tech World, Cambridge University Press, 2008, ISBN 978-0-521-88747-2 (ang.).
  19. ↑ Ben Macintyre, A Spy Among Friends. Kim Philby and the Great Betrayal, Bloomsbury, 2014, ISBN 978-1-4088-5172-2 (ang.).
  20. ↑ Robert Buliński, Marian Rejewski. Człowiek, który złamał Enigmę [online], Instytut Pamięci Narodowej, 2024 [dostęp 2026-06-01].
  21. ↑ Grzegorz Łukomski, Poznańskie początki „Enigmy”, „Mars. Problematyka i Historia Wojskowości”, 10, Warszawa–Londyn 2001, s. 49–68.
  22. ↑ To oni złamali Enigmę [online], Agencja Wywiadu [dostęp 2026-06-01].
  23. ↑ Arkadiusz Machniak, [recenzja] Zbigniew Palski, Informacja Wojska Polskiego 1943–1957, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989”, Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2026-06-01].
  24. ↑ Witold Bagieński, Współpraca służb wywiadowczych PRL i Związku Sowieckiego jako element relacji dwustronnych KGB z MSW (1956–1990), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” (21), 2023, DOI: 10.48261/arprl232101.
  25. ↑ O początkach Urzędu Ochrony Państwa, czyli jak w Polsce powstały służby specjalne [online], Instytut Pamięci Narodowej (Przystanek Historia) [dostęp 2026-06-01].
  26. ↑ Ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (Dz.U. 2002 nr 74 poz. 676) [online] [dostęp 2026-06-01].
  27. ↑ Kontrwywiad [online], Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego [dostęp 2026-06-01].
  28. ↑ Ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego (Dz.U. 2006 nr 104 poz. 709) [online] [dostęp 2026-06-01].
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.