Kriuki

Kriuki z XII wieku
Notacja kondakarna z 1. połowy XII wieku
Rękopis z XVII wieku z notacją kriukową z pomietami pieśni Fiodora Kriestjanina
Notacja kriukowa z pomietami w książce z 1884 roku
Kriuki z pomietami ponad zapisem nutowym

Kriuki, notacja kriukowa – system notacji muzycznej, stosowany w muzyce cerkiewnej do zapisu śpiewu cerkiewnych tekstów liturgicznych (zob. znamienny śpiew) w Rosji; najwcześniejsze zachowane zabytki piśmiennicze tej notacji pochodzą z XI wieku.

Historia

Do 1. połowy XVII wieku w cerkiewnej praktyce liturgicznej przeważał śpiew jednogłosowy (monodia[1])[2]. Notowanie kultowej muzyki cerkiewnej na Rusi Kijowskiej prowadzono pierwotnie notacją ekfonetyczną – była to grupa 12 znaków prozodycznych i akcentowych; wskazywały one jedynie, w jaki sposób należało śpiewnie recytować teksty liturgiczne[3]. Notacja ta była greckiego pochodzenia, została wprowadzona przez kliryków bizantyjskich[3]. Następnie powstała notacja kondakarna, a po niej rozwinęła się oryginalna rosyjska notacja znamion, czyli kriuków[3]. Najstarsze zapisy tych dwóch notacji pochodzą z XI wieku. Zapisy kriukami z XI wieku zachowały się w archiwum soboru Sofijskiego w Kijowie[4]. Śpiewy kondakarne zanikły pod koniec XIV wieku[5], co stanowiło ostateczne zerwanie śpiewu cerkiewnego z tradycją bizantyjską[6]. Na początku XV wieku zaczęły się pojawiać leksykony (Azbuki piereczislenija), które zbierały znaki staroruskiej notacji kriukowej, poza początkowo prostymi katalogami neum dodawano wyjaśnianie ich znaczenia muzycznego, gdyż w zależności od lokalnej praktyki mogły być różnie interpretowane[7].

Staroruska notacja kriukowa pod koniec XVI wieku nie odpowiadała potrzebom ówczesnych śpiewaków, którzy zaczęli woleć precyzyjny zapis wysokości dźwięku[8]. Notacja średnio-bizantyjska używana od XII wieku w praktyce liturgicznej Cesarstwa Bizantyńskiego, która posługiwała się znakami zwanymi hispostazami była bardziej elastyczna i poszczególne znaki przyporządkowywano do konkretnych interwałów[8]. Pismo kriukowe zostało zreformowane w XVI wieku przez Iwana Szajdurowa, ucznia szkoły śpiewaczej w Nowogrodzie[9], który napisał tzw. Gramatykę, pierwszy traktat teoretyczny na ten temat[2]. Ten krótki tekst nie zachował się w całości, zachowały się jego odpisy[10]. Reforma polegała na dołożeniu do kriuków czerwonych znaków literowych (kinowarne pomiety[2] kinowarnyje pomietki[11]), które dokładniej wskazywały na wysokość dźwięku[11]. Szajdurow spośród możliwych do użycia dźwięków wyznaczył cztery trychordy i nazwał je: pojedynczy, ciemny, jasny i trzykrotny, dla każdego z nich wprowadził znaczki oznaczające pojedyncze dźwięki; notacja była całkiem dokładna i mogła być wykorzystywana na potrzeby muzyki wielogłosowej[11]. Jego reforma pozwoliła na zaznaczanie wysokości dźwięku i sposobu wykonania neum[12]. Znaczki zaczęły przypominać w XVI wieku haczyki, stąd nazwa kriuków[4].

System kinowarnych pomiet był udoskonalany w 1. połowie XVII wieku, kluczowym dziełem w tym zakresie była praca pt. Izwieszczenije o sogłasniejszich pomietach[13], którą badacze przypisują Aleksandrowi Miezieniecowi; została w niej opisana dwunastostopniowa skala dźwiękowa znamiennego śpiewu[14]. Reformy patriarchy Nikona oraz wzrost zainteresowania melodiami wielogłosowymi (śpiew kijowski, bułgarski i grecki) wśród śpiewaków sprawiły, że staroruski śpiew cerkiewny przetrwał głównie u staroobrzędowców[15]. Pomiety nadal są stosowane w tekstach liturgicznych, są zapisywane czerwonym kolorem obok znaków nutowych[16].

Charakterystyka

Kriuki przypominają neumy i wskazują jedynie kierunek ruchu melodycznego[11]. Wyróżnia się trzy typy: kriuki właściwe, notacja kondakarna i notacja diemiestwienna[17]. Notacja kondakarna (nazwa od kondaków, hymnów bizantyjskich) oznaczała kierunek melodii, czas trwania, sposób ekspresji oraz interwały bez wysokości dźwięku, notowano jej dwa szeregi ponad tekstem; nie została w pełni rozszyfrowana[4]. Kriuki właściwe to około 50 znaków, były nanoszone nad, pod oraz pomiędzy zgłoskami śpiewanego tekstu, ich pierwotna postać nie określała wysokości dźwięku[4]. Kinowarne pomiety wskazują na wysokość dźwięku, kropki na praktykę wykonawczą („średnim głosem”)[6]. Rytmika była określana za pomocą sogłasij[12] – trychordów[18].

Zobacz też

  • notacja kijowska

Przypisy

  1. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 244.
  2. 1 2 3 Sawicki 2019 ↓, s. 240.
  3. 1 2 3 Lissa 1955 ↓, s. 51.
  4. 1 2 3 4 Lissa 1955 ↓, s. 52.
  5. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 241.
  6. 1 2 Sawicki 2019 ↓, s. 247.
  7. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 243.
  8. 1 2 Sawicki 2019 ↓, s. 245.
  9. ↑ Lissa 1955 ↓, s. 67–68.
  10. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 250.
  11. 1 2 3 4 Lissa 1955 ↓, s. 68.
  12. 1 2 Sawicki 2019 ↓, s. 248.
  13. ↑ A. Miezieniec, Traktat pt. „Izwieszczenije o sogłasniejszich pomietach pokrótce przedstawionych”, edycja i studium historyczne D. Sawicki, Lublin 2022
  14. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 254.
  15. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 259–260.
  16. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 259.
  17. ↑ Lissa 1955 ↓, s. 51–52.
  18. ↑ Sawicki 2019 ↓, s. 252.

Bibliografia

  • Zofia Lissa, Historia muzyki rosyjskiej, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1955.
  • Daniel Sawicki, Główne założenia reform staroruskiej notacji muzycznej na przykładzie traktatu teoretycznego Iwana Szajdurowa, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, 16 (2), 2019, s. 239–262, DOI: 10.36121/dsawicki.16.2019.2.239, ISSN 1731-982X [dostęp 2025-12-05] (pol.).
  • MiezieniecA., Traktat pt. „Izwieszczenije o sogłasniejszich pomietach pokrótce przedstawionych”, edycja i studium historyczne D. Sawicki, Lublin 2022.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.