Kyzył

Kyzył

Кызы́л

Miasto widziane z góry u zbiegu rzek
Herb Flaga
Państwo	Rosja
Republika	Tuwa
Zarządzający	Karim Sagaan-ooł↗
Powierzchnia	97,41 km²
Wysokość	630 m n.p.m.
Populacja (2020)
• liczba ludności	119 438[1]
• gęstość	1226,1 os./km²
Nr kierunkowy	+7 39422
Kod pocztowy	667001-667011
Położenie na mapie Tuwy Kyzył
Położenie na mapie Rosji Kyzył
51°43′N 94°27′E/51,716667 94,450000
Strona internetowa

Kyzył (ros. Кызы́л) – miasto w Azji Środkowej, w Federacji Rosyjskiej, stolica Republiki Tuwy. Miejski kod OKATO to 93 401.

Kyzył jest głównym ośrodkiem politycznym, gospodarczym, naukowym i kulturalnym Tuwy. W mieście mieszka 120–130 tys. osób, co stanowi blisko 40% całej populacji republiki^[2]. Struktura narodowościowa miasta uległa w ostatnich dekadach znacznej zmianie – jeszcze w latach 80. XX wieku większość mieszkańców stanowili Rosjanie, natomiast obecnie ok. 70% populacji miasta to rdzenni Tuwińczycy^[3].

Na Kyzył przypada ponad 70% produkcji przemysłowej republiki, ma ona jednak charakter głównie lokalny – obejmuje niewielkie zakłady przetwórstwa spożywczego (mięsnego i mleczarskiego), obróbki drewna, produkcji materiałów budowlanych oraz przemysł wydobywczy. W skali całej republiki – należącej do najbiedniejszych regionów Rosji – kluczową rolę wciąż odgrywa rolnictwo i ekstensywna hodowla owiec, koni oraz jaków^[4][5].

W mieście funkcjonują kluczowe instytucje kulturalne i naukowe republiki, m.in.:

• Tuwiński Uniwersytet Państwowy (Тувинский государственный университет),
• Narodowe Muzeum Republiki Tuwy im. Ałdan-Maadyr (Национальный музей имени Алдан-Маадыр) – posiadające bezcenne eksponaty złota scytyjskiego pochodzące z kurhanów w Dolinie Królów,
• Tuwiński Państwowy Teatr Dramatyczny im. W. Kok-ooła (Тувинский музыкально-драматический театр).

Miejskie centrum kulturalno-religijne obejmuje zarówno obiekty buddyjskie (np. wielki kompleks klasztorny Thubten Shedrub Ling oraz świątynię Cze Szen-Ling), jak i centra szamańskie oraz prawosławny Sobór Zmartwychwstania Pańskiego.

Region charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem przestępczości – Republika Tuwy od lat zajmuje pierwsze miejsce w Federacji Rosyjskiej pod względem wskaźnika zabójstw na 100 tys. mieszkańców^[6].

Miasto położone jest w południowej Syberii, w Kotlinie Tuwińskiej, na wysokości ok. 630 m n.p.m. Ze względu na otoczenie pasmami górskimi Sajanów, Kyzył należy do najbardziej wyizolowanych miast na południu Rosji (w jej azjatyckiej części)^[7][8][9]. Najbliższe duże miasta to oddalony o ok. 390 km na północny zachód Abakan (stolica sąsiedniej Chakasji) oraz leżący ok. 790 km na północ Krasnojarsk. Odległość w linii prostej do Moskwy wynosi około 3700 km^[10]. W granicach Kyzyłu łączy się Wielki Jenisej (tuw. Bii-Chem) z Małym Jenisejem (tuw. Kaa-Chem), dając początek właściwemu Jenisejowi (tuw. Uług-Chem)^[11].

• Środek Azji: Kyzył słynie z bycia uznawanym za geograficzne centrum kontynentu azjatyckiego. Na nabrzeżu Jeniseju stoi charakterystyczny pomnik-obelisk „Centrum Azji” z rzeźbą przedstawiającą ziemski glob zwieńczony iglicą oraz scenami z mitologii tuwińskiej^[7][9].
• Klimat: Miasto leży w strefie wybitnie kontynentalnej. Zimy są długie, mroźne i bezwietrzne (średnia temperatura w styczniu wynosi od −28 °C do −35 °C), natomiast lata krótkie i upalne. Absolutny rekord zimna wynosi −54,0 °C (luty 1945 r.), a rekord ciepła to +40,7 °C (lipiec 2002 r.)^[12].

Kyzył założony został w 1914 r. pod nazwą Biełocarsk, w 1918 przemianowano go na Chem-Bełdyr. Dzisiejszą nazwę – oznaczającą po tuwińsku czerwony – nadano miastu w 1926 r.^[7]

We wrześniu 2004 r. Kyzył obchodził 90. rocznicę przyznania praw miejskich oraz 60. rocznicę przyłączenia Tuwy do ZSRR.

Do Kyzyłu nie dociera żadna linia kolejowa^[8]. Budowa magistrali Kyzył–Kuragino (mającej połączyć miasto z siecią Kolei Transsyberyjskiej) była wielokrotnie wstrzymywana i przekładana^[13]. Głównym połączeniem lądowym miasta jest federalna droga R257 „Jenisej”, prowadząca przez przełęcze Sajanów Zachodnich do Abakanu – uważana za jedną z najbardziej malowniczych tras drogowych w Rosji^[14]. W mieście działa port lotniczy Kyzył.

• 
  Symbol miasta
• 
  Kyzył – Sąd Arbitrażowy Republiki Tuwy
• 
  Teatr miejski
• 
  Budynek tuwińskiego rządu

• 
  Wielki i Mały Jenisej w Kyzyle
• 
  Pomnik Centrum Azji
• 
  Skrzyżowanie autostrady R257
• 
  Wioska Susz nieopodal Kyzył

• A Journey to the Center of Asia. Photographer Max Sher. (ang.)
• Lokalizacja na Google Maps