Litoterapia

Litoterapia lub krystaloterapia – holistyczna^[1], niekonwencjonalna metoda leczenia za pomocą kryształów i innych kamieni^[2], oparta na wierze w ich uzdrawiające właściwości, znana od czasów starożytnych i praktykowana przez całą historię ludzkości w różnych kulturach oraz cywilizacjach na świecie^[3].

Nazwa litoterapia wywodzi się od greckiego słowa λίθος^[4] czyli kamień^[5]. Jej wynalezienie przypisuje się niemieckiemu lekarzowi i farmaceucie Hermannowi Fühnerowi, żyjącemu w latach 1871–1944. W 1902 roku Fühner ukończył rozprawę doktorską na uniwersytecie w Strasburgu, której tematem była historia zastosowania kamieni szlachetnych w medycynie^[6].

Kamienie w celach uzdrawiających człowiek stosował już 3 tysiące lat temu^[1], przypisując jednym kamieniom własności lecznicze i ochronne, a innym trujące^[1]. Przez wieki wierzono, że kamienie szlachetne i półszlachetne mają magiczne, ochronne i uzdrawiające cechy, a także znaczenie astrologiczne^[8]. Amulety i talizmany, które wyrabiano z kamieni, odgrywały rolę w codziennym życiu oraz w różnych formach kultu i wierzeń^[1]. Kamienie jasne, np. kryształ górski, miały służyć białej magii (w dobroczynnych celach), a czarne kryształy, np. moriony – czarnej magii^[1]. Odniesienia do kamieni szlachetnych są obecne w Biblii^[9].

Pierwszym opracowaniem naukowym na temat kamieni był De lapidibus greckiego filozofa Teofrasta, z którego później korzystał Pliniusz Starszy^[10]. Dużo uwagi uzdrawiającej mocy kamieni szlachetnych poświęciła Hildegarda z Bingen w traktacie leczniczym Physika^[9]. Kamienie badali dawni medycy, alchemicy, uczeni^[11].

Asyryjski medyk Mesue Młodszy (zm. 1015) wprowadził pastę ze sproszkowanego szafiru, cyrkonu, szmaragdu, granatu, bursztynu, złota, srebra, białych pereł, czerwonego korala, kości słoniowej i szerokiej gamy składników ziołowych, połączonych ze sobą miodem i piżmem. W 1471 roku praca Mesue Młodszego wraz z recepturą specyfiku, przetłumaczona z arabskiego na łacinę, została po raz pierwszy opublikowana, po czym wielokrotnie wznawiana w XV i XVI wieku. W przepisie, który wkrótce znalazł się w wielu europejskich farmakopeach, egzotyczne zioła były powszechnie zastępowane lokalnie dostępnymi, lecz ściśle przestrzegano podanych składników mineralnych. Przepis był wykorzystywany w Anglii jeszcze w 1755 roku, pomimo że pojawiły się wątpliwości co do leczniczej efektywności kamieni szlachetnych i półszlachetnych. Poza tym cena preparatu sprawiała, że był on dostępny jedynie dla najbogatszych^[12].

Przez całe średniowiecze i okres renesansu panowało przekonanie, że kamienie szlachetne i inne kamienie były obdarzone szczególną mocą związaną z ich połączeniem z astrologią. Litoterapia była w owych czasach składową nauk medycznych. Powstało wiele prac na temat mocy kamieni, np. Speculum lapidum wydane w 1502 roku, autorstwa Camillo Leonardiego, włoskiego astronoma i astrologa, licznie później wznawiane, w wersji angielskiej do przynajmniej 1750 roku, zawierające opisy własności 250 kamieni szlachetnych i półszlachetnych oraz omówienie 92 grawerowanych rysunków^[13]. Za życia Paracelsusa kamienie tj. granat, hiacynt, szafir, rubin, topaz, szmaragd, fluoryt, lapis lazuli, karneol, nefryt czy kwarc były do kupienia w aptekach^[9].

W Europie litoterapia ogrywała ważną rolę przynajmniej do XVI wieku, po czym straciła na znaczeniu, aby odrodzić się w latach 70. XX wieku za sprawą m.in. ruchu New Age, łączącego w sobie ideologię ruchu hippisowskiego z medycyną alternatywną, wschodnimi religiami i filozofią, substancjami psychotropowymi i ezoteryką, oraz pojawienia się wystaw, sklepów i książek poświęconych kamieniom^[8].

Kamienie były też używane w celach magicznych do wróżenia – litomancji^[14].

Pył kościelny

W średniowieczu medycyna i lekarstwa stosowane obecnie nie istniały. Nie wiedziano jeszcze o występowaniu mikroorganizmów. Nie każdy mógł skorzystać z pomocy medyka. Uzdrawianie często było postrzegane w kategoriach religijnych. Chorzy poszukiwali sposobu na powrót do zdrowia. Kiedy czyjś stan uległ poprawie, to ludzie określali to jako cud, a okoliczni chorzy stosowali ten sam środek w nadziei na polepszenie stanu zdrowia lub wyzdrowienie^[16].

W średniowieczu wierzono, że pył zdrapany z murów kościelnych był w stanie uleczyć wiele chorób^[17], w tym plagi chorób zakaźnych^[16]. Uzdrawiające własności przypisywano też pyłowi zdrapanemu z nagrobków i ziemi z grobów pobożnych osób oraz proszkowi z mumii – Pulver mumiae^[16].

Kamienny pył pozyskiwano nie tylko przez zdrapywanie, ale także „rzeźbienie” wzorów na murach świątyń. W tych celach ludzie wykorzystywali też posągi świętych. Proszek mieszano z jedzeniem lub dodawano do paszy dla zwierząt albo mieszano z wodą i wypijano^[16].

Wiara w moc poświęconej ziemi, ziemi z miejsc pielgrzymkowych i kamiennego proszku pozyskanego z muru kościelnego lub posągów świętych miała szczególne znaczenie w niektórych regionach Holandii i Belgii, gdzie materiał taki był, a nawet nadal jest wykorzystywany przez wiernych w celu zwiększenia plonów w rolnictwie, poprawy wydajności w hodowli i ochrony zdrowia zwierząt gospodarskich czy zwalczania szkodników^[18].

Współczesna medycyna akademicka nie popiera stosowania litoterapii, zaś ewentualne pozytywne rezultaty przypisuje efektowi placebo^[19].

Litoterapia jest stosowana współcześnie rzadziej niż dawniej. Popularną formą w terapii kamieniami są wypolerowane ze wszystkich stron kamienie, które trzymane są w ręce lub kieszeni^[19].

Stosowanie litoterapii jest współcześnie popularne w kręgach o poglądach holistyczno-alternatywnych^[20].

Zainteresowanie litoterapią wzrosło po ogłoszeniu pandemii COVID-19, klienci poszukiwali wtedy w sklepach jubilerskich kwarcu, ametystów i topazów ze względu na wiarę w ich kojącą energię^[21].

W medycynie

Litoterapia nie zastępuje konwencjonalnego leczenia, lecz może być stosowana razem z nim^[20]. Osoby chore na poważne schorzenia powinny zawsze skontaktować się z lekarzem medycyny^[20].

Kupując biżuterię z kamieniami należy zwrócić uwagę na ewentualne radioaktywne (obecność toru lub uranu w apatycie, monacycie, tytanicie czy cyrkonie) lub trujące właściwości pewnych kamieni oraz metali (np. obecność ołowiu w metalowych częściach czy minerały z ołowiem tj. galena, cerusyt, wulfenit), które podczas noszenia i kontaktu z potem będą stanowić zagrożenie dla zdrowia dorosłych, a szczególnie dzieci. Ostrzeżenie dotyczy głównie taniej biżuterii lub biżuterii niewiadomego pochodzenia^[22].

Naszyjniki mogą potencjalnie prowadzić do uduszenia, szczególnie w przypadku dzieci. W badaniach wykazano też, że na powierzchni naszyjników z bursztynu noszonych przez dzieci w celu zmniejszenia bólu podczas ząbkowania były obecne kolonie bakterii, głównie stafylokoków (Staphylococcus epidermidis w 88,9% przypadków), zwiększając ryzyko infekcji skóry w pewnych okolicznościach. W 74,1% przypadków bursztynowy naszyjnik został oceniony przez rodziców jako wysoce lub średnio skuteczny^[23].

Efektu działania kamieni szlachetnych, półszlachetnych, kryształów i minerałów upatrywano w krystalicznej strukturze, wibracjach, magii i energii koloru^[5], energii ciał niebieskich, którym zostały przypisane^[25] i opierano na dogmacie łac. Similia similibus curantur czyli podobne leczy się podobnymi^[12].

Zdaniem Waltera Schumanna, w celu hipotetycznego oddziaływania na organizm mogą być stosowane wyłącznie naturalne kamienie, powstałe w skorupie ziemskiej w wyniku naturalnych procesów trwających miliony lat, przechowujące w sobie siły natury. Kamienie syntetyczne, otrzymane w laboratorium, lub poddane zabiegom chemicznym, jego zdaniem nie nadają się do tego celu^[19].

W tradycyjnej chińskiej medycynie uważa się, że kryształy przywracają w ciele równowagę w przepływie energii życiowej Qi^[20]. W Azji szczególnie czczono jadeit i jaspis. Ich lecznicze stosowanie było obwarowane rygorystycznymi przepisami. Jadeitowi przypisywano posiadanie energii yang i wierzono, że był panaceum, lekiem na wszystkie dolegliwości^[17].

W tradycyjnej medycynie indyjskiej kryształy są stosowane do wyregulowywania czakr, centrów energetycznych, celem wspierania dobrego stanu zdrowia i dobrego samopoczucia^[20].

Szamani dawali chorej osobie odpowiedni kamień i zalecali pocieranie nim chorego miejsca, aby pochłonął chorobę. Nikt później nie mógł dotykać tego kamienia, albowiem wierzono, że choroba mogłaby przejść z kamienia na drugą osobę^[17].

Różnym kryształom i kamieniom są przypisywane różne właściwości i zalety, które jednak nie zostały potwierdzone w badaniach naukowych^[24], np. osobom z nadciśnieniem zaleca się noszenie biżuterii z zielonymi kamieniami, a z niedociśnieniem – z kamieniami czerwonymi^[1]. Ametystowi przypisuje się właściwości łagodzenia stresu i lęku^[26]. Różowy kwarc jest łączony z miłością, współczuciem i uzdrawianiem emocjonalnym, pozytywnym wpływem na serce i układ krwionośny^[20]. Zielony awenturyn rzekomo pomaga w osiągnięciu pomyślności i leczeniu chorób skóry^[20]. Żółty lub złoto-żółty cytryn ma wpływać na optymizm i kreatywność, polepszać nastrój. Przypisywany jest mu także korzystny wpływ na układ trawienny i metabolizm^[20].

Nie zawsze jednak kamienie szlachetne przynosiły ich właścicielowi zdrowie i szczęście, szczególnie diamenty mają w tej kwestii złą opinię, np. Hope^[9].

Zanim zaczęto nosić kamienie urodzinowe, ludzie wybierali kamienie wg przypisywanych im właściwości magicznych i uzdrawiających, których potrzebowali lub pragnęli^[29].

Według wiedzy astrologicznej kamienie szlachetne były pośrednikami między makrokosmosem (światem ciał niebieskich) a mikrokosmosem (światem wnętrza człowieka)^[9].

Wszystkim znakom zodiaku zostały przypisane odpowiadające im kamienie jubilerskie, tzw. kamienie zodiakalne^[19]. Podobnie każdy z 12 miesięcy ma jeden odpowiadający mu kamień szlachetny, tzw. kamień urodzinowy (lub urodzeniowy), który dla osób urodzonych w tym właśnie miesiącu miałby wyjątkowo przychylną moc^[30].

Noszenie kamieni urodzinowych jest stosunkowo nową tradycją, której początki sięgają XVI-wiecznej Polski^[31], a według innych źródeł tradycja została zapoczątkowana w Niemczech i być może pochodziła od Żydów, którzy wyemigrowali do tych krajów^[29]. Początkowo przez dziesiątki lat właściciel posiadał 12 kamieni, z których każdy nosił w odpowiednim miesiącu lub terminie zodiakalnym. Około 1562 roku ludzie zaczęli nosić jedynie kamień przypisany do ich miesiąca urodzenia z wyrytym w nim ich znakiem zodiaku^[29].

Kamienie pasujące do znaku zodiaku lub miesiąca urodzin są współcześnie noszone w wielu kulturach na świecie, w wierze, że biżuteria z kamieniem zgodnym ze znakiem zodiaku lub miesiącem urodzenia może pomóc zachować równowagę duchową i dobre zdrowie^[30]. Przypuszcza się, że tradycja ta wzięła się od napierśnika wysadzanego 12 kamieniami i noszonego przez Aarona^[29]. Współczesna lista kamieni urodzinowych nie pokrywa się w pełni z biblijną wersją, w miarę upływu czasu zmieniano kamienie, jak i przypisywane im miesiące^[29].

Kryształy i kamienie można nosić w postaci biżuterii (naszyjników, bransoletek), umieścić w domu czy na stanowisku pracy^[20], położyć na ciele lub wokół niego, układać w formie wzorów, zanurzyć w wodzie, aby sporządzić eliksir do picia lub do okładów zewnętrznych (nie wszystkie kryształy i kamienie nadają się do tego celu, niektóre są trujące, np. cynober^[24])^[20], pocierać nimi skórę czy patrzeć na nie^[32].

Kamienie bywają też używane podczas medytacji^[20].

Zwolennicy litoterapii zalecają, aby mieć je nie dalej niż 20 cm od ciała^[1].

Inną formą jest masaż kamieniami czyli stosowanie gorących i zimnych kamieni, aby uśmierzyć ból stawów i mięśni w wyniku polepszenia przepływu krwi, dotlenienia i rozluźnienia^[5].