Lyszcze

Lyszcze
Liscze
Część
Ilustracja
Zabudowa ul. Lyszcze na Lyszczach (2018)
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Powiat

tarnogórski

Konurbacja

górnośląska

Miasto

Tarnowskie Góry

Dzielnica

Śródmieście-Centrum

W granicach Tarnowskich Gór

ok. 1529[1][2]

Strefa numeracyjna

32

Kod pocztowy

42-600

Tablice rejestracyjne

STA

SIMC

0943894

Położenie na mapie Tarnowskich Gór
Mapa konturowa Tarnowskich Gór, blisko dolnej krawiędzi po lewej znajduje się punkt z opisem „Lyszcze”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Lyszcze”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Lyszcze”
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa konturowa powiatu tarnogórskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Lyszcze”
Ziemia50°26′26″N 18°51′06″E/50,440556 18,851667[3]

Lyszcze (niem. Liscze[4]) – część Tarnowskich Gór[5]; dawne przedmieście[6] obejmujące tereny intensywnego wydobycia rud srebra i ołowiu od końca XV wieku, ok. 1529 przyłączone do miasta[1][2]; również nazwa przebiegającej przez nie ulicy[7].

Położenie

Zdaniem historyczki Danuty Szlachcic-Dudzicz obszar Lyszczy obejmuje fragment miasta ograniczony ulicami: Legionów, Gliwicką, Łomnickiego, Rudną oraz Ogrodową wraz z ulicami Lyszcze oraz Górniczą przebiegającymi przez ten obszar[6][8]. W rzeczywistości jednak przedmieście to od miasta oddzielał dopływ Płóczki (źródłowego odcinka Stoły), nazwany później Rowem Karłuszowieckim, a współcześnie ujęty w kanał ściekowy, biegnący na południe od ul. Legionów[9].

Nazwa

Według Jana Nowaka, tarnogórskiego kronikarza okresu międzywojennego, nazwa Lyszcze pochodzi od leszczyny[1].

Historia

Widok Tarnowskich Gór od strony południowej uwieczniony przez Knödela w 1700 roku. Lyszcze obejmują teren położony na prawo od drogi (ul. Gliwickiej) i przed miejskimi zabudowaniami

Miejscowość powstała między 1519 a 1529 rokiem jako południowa część pola górniczego powstałego w wyniku odkrycia bogatych złóż rud srebra i ołowiu pod koniec XV wieku. Pole to obejmowało poza Lyszczami również teren późniejszego miasta w części środkowej (rejon obecnego śródmieścia z rynkiem i przyległymi uliczkami) oraz Blaszynę, czyli jego północne przedmieście[1][10].

Grunty, na których powstał rdzeń Tarnowskich Gór oraz Lyszcze jako jego południowe przedmieście należały do pana Tarnowic (obecnie dzielnica Tarnowskich Gór) Piotra Wrochema[4].

O ile w ścisłym centrum miasta siatka ulic miała kształt w miarę regularny, o tyle liczne zwałowiska, szyby i doły na Lyszczach (a także na Blaszynie) uniemożliwiały zakładanie prostych dróg. Układ krętych uliczek w tych dwóch rejonach zachował się aż do dziś[11].

W 1602 roku pod Lyszcze dotarła sztolnia św. Jakuba (St. Jacobi-Stollen) o długości ok. 4700 m, której budowę rozpoczęto w 1563 roku z inicjatywy górmistrza Jakuba Rappa[11][12][13]. Była to najdłuższa sztolnia w rejonie Tarnowskich Gór od rozpoczęcia działalności górniczej aż do jej wznowienia w 1784[14]. Złoża na Lyszczach sięgnąć miała również sztolnia „Krakowska” (Krakauer Stollen), której budowę rozpoczęto w 1567[14] lub 1568 roku[15] w dolinie Dramy w okolicy Ptakowic. Jej budowę zarzucono jednak w 1579[15] lub 1584 roku[14].

Budynek remizy strażackiej przy ul. Górniczej 36 na Lyszczach (2022)

Między 1834 a 1858 rokiem w wynajętym przez sędziego Krickende budynku 245 na Lyszczach (obecnie ul. Górnicza 38) odbywały się spotkania członków tarnogórskiej loży wolnomularskiej Silberfels. Spotkania masonów odbywały się również na tzw. zamku[16]. W 1858 loża została przeniesiona do nowo wybudowanego budynku przy ulicy Jana III Sobieskiego[17].

Sześć lat później, w 1864 roku, miasto zakupiło budynek dawnej loży na Lyszczach i urządziło w nim lazaret dla 32 chorych[18][16]. Był to budynek prostokątny, parterowy, dwutraktowy z pięcioosiową elewacją frontową i dachem naczółkowym[19]. W 1876 doprowadzono do niego wodociąg[20]. Zorganizowany w budynku szpital zlikwidowano w 1886, gdy ukończono budowę lecznicy powiatowej, zaś w obiekcie poszpitalnym umieszczono sierociniec. Mieścił się on tam do 1900 roku[16]. Sam budynek rozebrano po II wojnie światowej[21].

W latach 1912–1913 przy obecnej ul. Górniczej 36 wybudowano budynek remizy strażackiej z pięcioma bramami, kamiennymi przyporami w narożnikach fasady oraz reliefem przedstawiającym św. Floriana – patrona strażaków – w szczytowej części elewacji. Budynek istnieje do dziś i jest siedzibą Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej[22]. W latach 90. XX wieku nadbudowano II piętro, zmodernizowano elewację i zastąpiono oryginalny relief ze św. Florianem w szczycie elewacji nową metaloplastyką. Przebudowany gmach utracił walory zabytkowe, jednak później został wpisany do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Tarnowskie Góry[23].

Bezpośrednio przed Lyszczami w pobliżu skrzyżowania obecnej ulicy Gliwickiej i Wyszyńskiego znajdowała się jedna z trzech bram miejskich, tzw. Brama Gliwicka (inna nazwa: Brama Wrocławska[24]), zlikwidowana w 1832 roku[25][26]. Obecnie na jej miejscu stoi willa miejska z XIX wieku (ul. Gliwicka 24)[23].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Nowak 1927 ↓, s. 26.
  2. 1 2 Nowak 1927 ↓, s. 32–33.
  3. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 177187.
  4. 1 2 Koch 1884 ↓, s. 12.
  5. ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2015 r. poz. 1636 (ISAP)).
  6. 1 2 Szlachcic-Dudzicz 2000 ↓, s. 65.
  7. ↑ Ulica Lyszcze w Tarnowskich Górach na mapie Polski Targeo.
  8. ↑ Węzeł: Lyszcze(3009722346) w: OpenStreetMap.
  9. ↑ Hadaś 2000 ↓, s. 713.
  10. ↑ Nowak 1927 ↓, s. 33.
  11. 1 2 Nowak 1927 ↓, s. 27.
  12. ↑ Koch 1884 ↓, s. 16–17.
  13. ↑ Marek Wojcik. Opis Tarnowskich Gór z 1783 roku. „Montes Tarnovicensis”, wrzesień 2009. Oficyna „Monos”. ISSN 1640-0216. (pol.).
  14. 1 2 3 Hadaś 2000 ↓, s. 718–719.
  15. 1 2 Koch 1884 ↓, s. 17.
  16. 1 2 3 Nadolski 2000 ↓, s. 249.
  17. ↑ Edward Wieczorek. Masoneria w Tarnowskich Górach. „Montes Tarnovicensis”, grudzień 2009. Oficyna „Monos”. ISSN 1640-0216. (pol.).
  18. ↑ Nowak 1927 ↓, s. 137.
  19. ↑ Ignacy Płazak, Jan Przała, Katalog zabytków sztuki w Polsce, Izabela Rejduch-Samkowa, Jan Samek (red.), t. VI (województwo katowickie), zeszyt 12 (powiat tarnogórski), Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk i Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach, 1968, s. 20 (pol.).
  20. ↑ Nadolski 2000 ↓, s. 247.
  21. ↑ Zofia Krzykowska, Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918). Zabytki architektury i sztuki, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 320, ISBN 83-911508-3-6.
  22. ↑ RED. W poszukiwaniu zaginionego. Obrazy Mieczysława Muławskiego – część V. „Montes Tarnovicensis”, czerwiec 2009. Oficyna „Monos”. ISSN 1640-0216. [zarchiwizowane z adresu]. (pol.).
  23. 1 2 BIP – Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Gminna Ewidencja Zabytków. 2013-09-06. [dostęp 2018-12-23]. (pol.).
  24. ↑ Anna i Łukasz Piernikarczyk: Historia Tarnowskich Gór. tarnowskiegory.one.pl, 2005-02-02. [dostęp 2018-12-22]. (pol.).
  25. ↑ Szlachcic-Dudzicz 2000 ↓, s. 61.
  26. ↑ Nowak 1927 ↓, s. 56.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.