M.S. Golwalkar

M.S. Golwalkar
ilustracja
Data i miejsce urodzenia

19 lutego 1906
Ramtek

Data i miejsce śmierci

5 czerwca 1973
Nagpur

Zawód, zajęcie

działacz społeczny i polityczny

Stanowisko

najwyższy przywódca Narodowej Organizacji Ochotników (1940-1973)

Madhav Sadashivrao Golwalkar (ur. 19 lutego 1906, zm. 5 czerwca 1973) – indyjski działacz społeczny i polityczny. Pochodził z marackiej rodziny bramińskiej. Z wykształcenia był biologiem i prawnikiem. Zetknął się ze skrajnie prawicową, hinduską Narodową Organizacją Ochotników (RSS), zaprzyjaźnił się z jej założycielem Keshavem Baliramem Hedgewarem. Po krótkim pobycie w aśramie Misji Ramakryszny w Bengalu całkowicie poświęcił się działalności w RSS. Został sekretarzem generalnym grupy w 1939. Od 1940 do śmierci był jej najwyższym przywódcą. Stał za ekspansją terytorialną RSS, która za jego rządów przekształciła się w organizację o zasięgu ogólnoindyjskim. Był jednym z najważniejszych teoretyków hinduskiego nacjonalizmu, stworzył totalitarną ideologię opartą na hinduskiej supremacji i kulturowym imperializmie. Jako zażarty wróg mniejszości religijnych wzywał do ich przymusowej asymilacji. Czerpał inspirację z faszyzmu oraz nazizmu. Zainicjował powstanie sieci organizacji afiliowanych przy RSS, która pozwoliła na głęboką penetrację ideologiczną indyjskiego społeczeństwa. Wywarł znaczący wpływ na kolejne pokolenia hinduskich nacjonalistów, w tym na premiera Narendrę Modiego.

Życiorys

Pochodzenie i wykształcenie

Urodził się 19 lutego 1906 w Ramtek we współczesnym stanie Maharasztra, w religijnej rodzinie bramińskiej[1][2]. Jego ojczystym językiem był marathi[3][4]. Był czwartym z dziewięciorga dzieci Sadashivrao Golwalkara oraz Laxmibai, jak również jedynym, które zdołało dożyć dorosłości[5][6]. Jego ojciec początkowo był pracownikiem wydziału poczt i telegrafów, później natomiast znalazł zatrudnienie jako nauczyciel w szkołach publicznych[7]. W dzieciństwie Golwalkar często zmieniał miejsce zamieszkania, w związku z czym zdołał płynnie opanować hindi. Dodatkowo dzięki ojcu wcześnie nauczył się angielskiego[8]. Wysłany został przez rodziców do cieszącego się znacznym prestiżem Fergusson College w Pune, który musiał szybko opuścić[9]. Kontynuował naukę w Hislop College w Nagpurze[10]. Podjął wreszcie studia zoologiczne na Banaras Hindu University, które ukończył uzyskując magisterium w 1928[11]. Następnie krótko wykładał na macierzystej uczelni[12][13]. W 1933 powrócił do Nagpuru, gdzie podjął studia prawnicze ukończone przezeń w 1935[14][15].

Początki działalności w Narodowej Organizacji Ochotników (RSS)

Już w początkach swej edukacji wyższej zetknął się z założoną w 1925 skrajnie prawicową, hinduską Narodową Organizacją Ochotników (Rashtriya Swayamsevak Sangh, RSS)[16]. Początkowo nie przejawiał szczególnego nią zainteresowania[17]. Z czasem jednak jego perspektywa uległa zmianie. W 1931 po raz pierwszy spotkał się z Keshavem Baliramem Hedgewarem, twórcą oraz pierwszym przywódcą RSS, na którym to wywarł znaczne wrażenie[18][19]. Przyjaźń, którą ostatecznie nawiązali, była jedną z przyczyn szybkiego awansu Golwalkara w organizacyjnej hierarchii. W 1934 mianowany został sekretarzem głównego oddziału wówczas jeszcze niezbyt liczebnie licznej Narodowej Organizacji Ochotników, mającego siedzibę w Tulsibaug nieopodal Pune[20]. Rok później powierzono mu nadzór nad obozem treningowym RSS w dystrykcie Akola w jego rodzinnej Maharasztrze[21].

Latem 1936 nagle porzucił zarówno swe organizacyjne obowiązki, jak i stanowiącą jego źródło utrzymania praktykę prawniczą oraz udał się do aśramu Misji Ramakryszny w bengalskim Sargachhi założonego przez Akhandanandę[22][23]. Duchowny ten był towarzyszem i przyjacielem Wiwekanandy[24]. Z jego rąk 13 stycznia 1937 otrzymał dikszę, hinduistyczną inicjację odpowiadającą indywidualnemu sakramentowi w zachodniej tradycji religijnej[25][26]. Akhandananda wpłynął na niego znacząco, odciskając swoje piętno także na myśli politycznej Golwalkara[27]. Stał się również jego guru. Zmarł niemniej niespełna miesiąc później, bo już 7 lutego 1937. Tuż przed śmiercią miał doradzić swemu uczniowi powrót do Nagpuru oraz poświęcenie się w pełni działalności w RSS[28].

Przywódca RSS. Kryzys, konsolidacja oraz zaangażowanie polityczne

Keshav Baliram Hedgewar, twórca RSS oraz przyjaciel i mentor M.S. Golwalkara

Golwalkar głęboko przeżył śmierć nauczyciela, wkrótce w związku z tym powrócił do Nagpuru[29]. Tam w pełni poświęcił się pracy organizacyjnej, idąc za radą swojego zmarłego mistrza. Za namową Hedgewara z kolei został pełnoetatowym działaczem RSS, czyli tak zwanym pracharakiem. Wyrzekł się tym samym dóbr materialnych, porzucił bliskie kontakty z własną rodziną oraz na trwałe związał swój los z organizacją, stając się tym częścią wąskiej grupy w jej ramach, która w literaturze bywa porównywana do hinduistycznego zgromadzenia monastycznego[30][31]. W 1939 objął stanowisko sekretarza generalnego grupy[32][33]. W czerwcu 1940 stanął wreszcie na czele Narodowej Organizacji Ochotników, zastępując wspomnianego wyżej Hedgewara[34][35]. Funkcję jej najwyższego przywódcy, czyli sarsanghchalaka pełnił aż do śmierci[36][37].

Dzięki swym zdolnościom przywódczym i talentowi organizacyjnemu zdołał zatrzymać postępujący rozpad organizacji oraz wykorzenić trawiący ją w momencie przejęcia władzy fakcjonalizm. Jednocześnie dosyć szybko musiał stawić czoła egzystencjalnemu zagrożeniu nie tylko dla RSS, ale w znacznej mierze również dla wszelkich zorganizowanych przejawów hinduskiego nacjonalizmu po zabójstwie Mahatmy Gandhiego[38]. Jego rola w fizycznej eliminacji człowieka uznawanego za ojca narodu współczesnych Indii jest trudna do zanegowania[39]. Sugestie, jakoby Nathuram Godse, prawicowy ekstremista, który 30 stycznia 1948 zastrzelił Gandhiego, nie miał nic wspólnego z RSS, zostały jednoznacznie zdyskredytowane przez historyków[40]. Z organizacją związany był od wczesnych lat 30. W 1932 towarzyszył jej wyżej wspomnianemu założycielowi w jego pierwszej podróży po Maharasztrze[41]. Do końca życia pozostał wierny ideałom hindutwy, także w wersji głoszonej i propagowanej przez RSS. Był zatem podatny na radykalną i podżegającą do przemocy retorykę Golwalkara. Ten zaś jeszcze w przemówieniu z grudnia 1947 wzywał do usunięcia muzułmanów z Indii, oskarżał Gandhiego o zwodniczą i szkodliwą dla interesu narodowego koncyliacyjną postawę, a także niedwuznacznie stwierdzał, że jest w stanie z łatwością pozbyć się swoich politycznych oponentów[42]. 4 lutego 1948 rząd federalny zdelegalizował RSS oraz aresztował tysiące jej działaczy[43]. Do więzienia trafił też Golwalkar, którego osadzono w więzieniu w Betul[44]. Po wyjściu na wolność (5 sierpnia 1948) rozpoczął negocjacje z rządem federalnym w sprawie zniesienia zakazu działalności RSS. W toku odbywanych przy pomocy pośredników rozmów zażądano od Golwalkara wprowadzenia kilku zmian w sposobie funkcjonowania oraz ideologii podległej mu organizacji. Znalazł się wśród nich wymóg przyjęcia przez RSS spisanej konstytucji. Organizacja miała się także zobowiązać do tego, że nie zaangażuje się w życie polityczne. Wymuszono na niej również zaakceptowanie indyjskiej konstytucji oraz indyjskiej flagi. Narodowa Organizacja Ochotników miała pozostać stowarzyszeniem społeczno-kulturalnym. Golwalkar przyjął wszystkie warunki, w związku z czym zakaz zniesiono 11 lipca 1949. To, czy w kolejnych latach RSS rzeczywiście dotrzymywała wszystkich warunków porozumienia, pozostaje kwestią dyskusyjną i budzącą kontrowersje[45]. Golwalkar, jako jej najwyższy przywódca, przedsięwziął niemniej pewne kroki na rzecz ocieplenia wizerunku organizacji. Polecił na przykład pracharakom podjęcie współpracy z Vinobą Bhave, uznawanym z reguły za duchowego spadkobiercę Mahatmy Gandhiego[46].

Rządy Golwalkara to zasadniczo okres wyłącznie ograniczonego i nieco niechętnego zaangażowania politycznego RSS oraz skupienia się na kulturalnych i społecznych aspektach jej działalności[47]. Wynikało to po części z osobistych przekonań przywódcy, po części zaś ze wspomnianego porozumienia z rządem. Podejście takie budziło niezadowolenie w szeregach RSS i nie zawsze spotykało się ze zrozumieniem nawet ze strony jego bliskich współpracowników. Golwalkar uważał politykę za aktywność nieczystą i urągającą godności, porównywał ją zresztą obrazowo do kobiety o wątpliwych standardach moralnych[48]. Przywódca Narodowej Organizacji Ochotników zakładał, że RSS powinna być w stanie przekształcić społeczeństwo, z którego wyrosła, głównie poprzez propagowanie swojego systemu wartości oraz niejako mocą rzekomo uosabianych przez siebie cnót[49]. Między innymi z tego też powodu kierowana przezeń organizacja nie wzięła udziału w zainicjowanym przez Indyjski Kongres Narodowy w 1942 ruchu na rzecz opuszczenia Indii przez Brytyjczyków[50][51]. Dystansowała się również od działalności niepodległościowej jako takiej – mimo późniejszej nośnej narracji próbującej ją wpisać w historię walk o wyzwolenie kraju[52][53]. W istocie uznawała bowiem muzułmanów oraz chrześcijan za zagrożenie większe od kolonializmu[54][55]. Założone w 1951 przez Syama Prasada Mukherjiego Indyjskie Zgromadzenie Ludowe (Bharatiya Jana Sangh, BJS), pierwszą polityczną reprezentację hinduskich nacjonalistów o zasięgu ogólnokrajowym, wsparła jedynie poniewczasie[56][57]. W zasadzie jedyną przyczyną owej korekty kursu były wspomniane wyżej represje wobec RSS oraz jej przywódcy po zamordowaniu Gandhiego[58][59]. Sam Golwalkar miał na BJS znaczny wpływ, do końca życia jednak przejawiał jedynie minimalne zainteresowanie kwestiami władzy politycznej, czy to na poziomie federalnym, czy stanowym[60].

Ekspansja terytorialna oraz powstanie Sangh Parivar

Za jego rządów zasięg terytorialny organizacji zdecydowanie się zwiększył. W momencie śmierci Golwalkara liczyła już bowiem 8400 oddziałów rozsianych po całym kraju. Przeszła tym samym transformację z lokalnej, głównie marackiej grupy do prężnego, ogólnonarodowego ugrupowania, które było w stanie głęboko przeniknąć indyjską tkankę społeczną[61]. Kluczowym elementem zdobywania przez nią wpływów był wprowadzony właśnie przez Golwalkara program rygorystycznych szkoleń ideologicznych dla pracharaków, tak by w pełni zinternalizowali oni organizacyjny światopogląd oraz skutecznie przyczyniali się do indoktrynacji swych społeczności[62][63]. Nie bez znaczenia były też działania podejmowane w społecznościach diaspory indyjskiej istniejących nierzadko w miejscach bardzo od Indii odległych. Powstały zatem stowarzyszenia inspirowane RSS w dzisiejszej Mjanmie, Kenii, Ugandzie, na Fidżi oraz na Mauritiusie, jak również w Gujanie czy Malezji[64].

By dodatkowo wspomóc propagowanie przesłania RSS, utworzono pod kierunkiem Golwalkara szereg afiliowanych przy niej organizacji[65]. W 1948 powstało Indyjskie Stowarzyszenie Studentów (ABVP), którego głównym celem miało być przeciwstawienie się rosnącym wpływom partii komunistycznych na uczelniach[66]. W 1955 zdecydowano się na wkroczenie do sektora związkowego, tworząc Stowarzyszenie Robotników Indyjskich (BMS)[67][68]. Nie zaniedbywano również religijnych aspektów pracy ideologicznej. W 1964 powołano zatem skupiające się na pracy misjonarskiej Światowe Zgromadzenie Hindusów (VHP)[69][70]. Miało ono również za zadanie zgromadzić wokół siebie przywódców rozmaitych grup hinduistycznych i tym samym dać hinduizmowi coś w rodzaju scentralizowanej struktury, na wzór tych spotykanych w kościołach chrześcijańskich[71][72].

Tworzenie siatki ściśle ze sobą współpracujących stowarzyszeń i organizacji miało pełnić funkcję integracyjną. Proces ten uznano za istotny dla dalszego rozwoju oraz stałego wzrostu znaczenia RSS. Kontynuowano go zatem również po śmierci Golwalkara. W 1977 powołano do życia tak zwaną Vidya Bharati, mającą koordynować wysiłki edukacyjne RSS[73]. Powierzono jej opiekę nad powstającymi lokalnie już od lat 50. szkołami prowadzonymi przez organizację. W 1979 wreszcie pojawiła się Seva Bharati, mająca za zadanie dotarcie do indyjskiej biedoty miejskiej, także za pośrednictwem działalności dobroczynnej. Doprowadzono w ten sposób stopniowo do konsolidacji środowisk odwołujących się do ideologii hindutwy, a zatem do hinduskiego nacjonalizmu, którego jednym z najważniejszych teoretyków był Golwalkar[74]. Znane są one zbiorczo jako sangh parivar, rodzina RSS[75][76].

Śmierć i sukcesja

Zmarł 5 czerwca 1973 w Nagpurze[77][78]. Został skremowany w Rasham Bag w tym samym mieście[79]. Na swego następcę na stanowisku najwyższego przywódcy Narodowej Organizacji Ochotników wyznaczył Madhukara Dattatrayę Deorasa, od 1965 pełniącego funkcję sekretarza generalnego RSS[80][81].

Pisma i publikacje

Golwalkar był bardzo płodnym pisarzem i mówcą, w swych rozlicznych publikacjach usystematyzował oraz twórczo rozwinął ideologiczne podłoże macierzystej organizacji, czyli tak zwaną hindutwę[82]. Za jego główną pracę uznaje się We, or Our Nationhood Defined (1939)[83][84][85]. Inna, kluczowa dla zrozumienia jego myśli pozycja to opublikowana w 1966 Bunch of Thoughts. Stanowi ona kompilację wygłoszonych przezeń przemówień[86].

Pierwsza ze wspomnianych książek szybko zdobyła znaczną popularność, stając się w zasadzie kluczowym dokumentem programowym RSS[87]. Między innymi z uwagi na liczne i jednoznacznie pozytywne odwołania do Adolfa Hitlera z czasem i nieco paradoksalnie stała się dla jej autora niewygodna[88]. Do zdystansowania się od niej Golwalkar wykorzystał przemówienie do zwolenników wygłoszone w Mumbaju dla uczczenia pamięci Vinayaka Damodara Savarkara z 15 maja 1963. Stwierdził w nim, że książka stanowi jedynie skrócone tłumaczenie marackiej Rashtramimansa va Hindustanchen Rashtraswarup (1934) autorstwa Ganesha Damodara Savarkara i nie zawiera jego własnych przemyśleń[89][90]. To pokrętne i mijające się z faktami wyjaśnienie zostało w kolejnych dekadach entuzjastycznie podchwycone przez polityków pozostających pod wpływem hindutwy[91]. W 1998, po tym gdy nacjonalistyczna Indyjska Partia Ludowa wygrała wybory federalne i przejęła władzę w kraju, jej prominentni działacze twierdzili publicznie, że Golwalkar nie napisał We, or Our Nationhood Defined[92]. Nie zmienia to jednak w niczym faktu, że treści w niej zawarte wciąż pozostają częścią hindutwy. Jako takie wciąż są częścią dyskursu publicznego inicjowanego przez RSS, w tym przez jej najwyższego przywódcę od 2009, Mohana Bhagwata[93][94].

Naród, religia i społeczeństwo w myśli Golwalkara

Johann Caspar Bluntschli, szwajcarski prawnik i polityk. Jego przepojone nacjonalizmem koncepcje wywarły znaczny wpływ na Golwalkara.

Na poglądy Golwalkara znaczny wpływ wywarł Wiwekananda, zwłaszcza zaś jego wezwanie do tego, by kraj ojczysty czcić niczym bóstwo[95][96]. Podziwiał również nacjonalistycznego polityka Bala Gangadhara Tilaka, od którego przejął przekonanie o kluczowym znaczeniu kultury dla tożsamości narodowej. Na propagowane przez niego koncepcje państwa i narodu złożyły się jednak przede wszystkim idee przejęte od myślicieli zachodnich, w tym od szwajcarskiego prawnika i polityka Johanna Caspara Bluntschliego[97]. Ten zwolennik niemieckiego nacjonalizmu przewija się wielokrotnie w pismach i refleksjach teoretycznych przedstawicieli hinduskiej skrajnej prawicy[98]. Golwalkar powtarzając za nim właśnie wychwalał przymioty jednolitego etnicznie państwa narodowego, zamieszkiwanego przez wspólnotę połączoną więzami wynikłymi ze wspólnego języka, obyczajów czy tradycji[99][100]. Jego miłość do Indii tym samym szybko przerodziła się w silnie zabarwiony religijnie nacjonalizm oraz w nienawiść wobec obcych, w tym zachodnich, wpływów[101]. Do narodów spoza kręgu cywilizacji indyjskiej odnosił się z wyraźną pogardą, uznając, że wiodą na wpół barbarzyński tryb życia. Jednocześnie nie da się nie zauważyć w jego przemyśleniach kompleksu niższości wobec żyjących w dobrobycie i względnym bogactwie Europejczyków. Źródeł europejskiego sukcesu upatrywał w silnie rozwiniętej świadomości narodowej rozmaitych ludów zamieszkujących znienawidzony przez siebie kontynent. Kłopoty Indii wynikały według niego z braku jasno zdefiniowanej, nowoczesnej i jednolitej tożsamości tego samego typu[102].

Hinduizm – albo raczej sanatan dharmę, bo takiej nazwy używał w odniesieniu do swej macierzystej tradycji religijnej – Golwalkar traktował raczej jako kulturową manifestację narodu, która może i powinna być wykorzystana do tego, by wzmocnić czy wręcz scementować jego jedność[103]. Wyznawców hinduizmu uznawał za odrębną rasę[104]. Sądził także, iż są oni pierwszymi oraz jedynymi prawowitymi mieszkańcami subkontynentu indyjskiego[105][106]. Nie akcentował zanadto religijnej części hinduskiej tożsamości, prawdopodobnie uznając, że zróżnicowana, otwarta na dialog i tolerancyjna natura hinduizmu stanowi jedynie przeszkodę w budowaniu tak pożądanej przez niego narodowej jedności[107]. System kastowy wraz z inherentną dla niego dyskryminacją nie budził jego sprzeciwu. Społeczności hinduskie, w których ściśle przestrzegano tradycyjnego porządku warnowego, uważał za skuteczniej przeciwstawiające się na przestrzeni dziejów inwazjom obcych i innowierców[108].

Jego specyficzne rozumienie tradycji hinduistycznej przełożyło się na ogromną niechęć a nawet nienawiść wobec wszelkich mniejszości. W szczególności muzułmanów oraz chrześcijan traktował jako element obcy, który podlegać musi na indyjskim terytorium przymusowej asymilacji[109][110]. Wskazywał, że przedstawiciele tych grup religijnych muszą zostać podporządkowani interesom hinduistów[111]. Odmawiał nawet przyznania im praw obywatelskich, a na praktyki religijne zezwalał jedynie w sferze prywatnej[112][113]. Czerpał inspirację z sobie współczesnych europejskich ugrupowań faszystowskich, odwołując się zwłaszcza do Benito Mussoliniego[114]. Z uznaniem wypowiadał się na temat polityki rasowej nazistowskich Niemiec, sugerując, iż może ona dostarczać rozwiązań zdatnych do przeszczepienia na grunt indyjski[115][116]. Jednocześnie przychylnie spoglądał na ruch syjonistyczny[117]. Gdy było to dla niego wygodne, nie wahał się wszelako oskarżać przeciwników o uleganie obcym wpływom. Zażarcie zwalczał zatem komunistów, dla których, podobnie jak dla muzułmanów i chrześcijan, nie przewidywał miejsca w swoim modelowym teokratycznym państwie hinduskim[118].

Opowiadał się za skrajną uniformizacją polityki językowej państwa indyjskiego, postulując, by jego językiem narodowym uczynić sanskryt, a do momentu, w którym byłoby to możliwe, za takowy uznawać hindi[119][120]. Sprzeciwiał się także dominacji angielskiego w indyjskim systemie edukacji, postrzegając ten język jako pozostałość kolonializmu[121]. Jego głębokie pragnienie przezwyciężenia inherentnej różnorodności Indii, także przy pomocy odpowiednio sformułowanej strategii lingwistycznej, prowadziło nierzadko do dość absurdalnych wniosków oraz postulatów. Twierdził na przykład, że ani język, ani kultura tamilska nie stanowi odrębnego, samodzielnego bytu, jest natomiast jedynie jedną z wielu ekspresji jednolitej hinduskiej kultury[122]. Jednorodność, którą postrzegał tak pozytywnie, miała przy tym implikacje wykraczające daleko poza samą tylko politykę językową. Dążył ostatecznie do stworzenia społeczeństwa, w którym to jednostka byłaby częścią wszechogarniającej i regulującej wszelkie obszary życia wspólnoty narodowej. Miałaby ona być na tyle potężna, by ostatecznie zniwelować nawet najgłębiej zakorzenione różnice społeczne, również te wynikłe z systemu kastowego[123]. Celem wspólnoty miałoby być ukształtowanie ludzi o czystych i nieskazitelnych charakterach, tak w życiu prywatnym, jak i zbiorowym. Między innymi te właśnie poglądy, dotyczące relacji jednostki z państwem, skłoniły badaczy do uznania wypracowanego przez Golwalkara systemu za ideologię totalitarną[124][125].

Stosunek do państwa indyjskiego oraz imperializm kulturowy

Instytucje oraz symbole współczesnego państwa indyjskiego Golwalkar traktował z nieufnością a niekiedy z otwartą wrogością. Odmawiał uznania oficjalnej anglojęzycznej nazwy państwa, zamiast tego posługiwał się analogiczną nazwą w hindi[126]. W równie lekceważący sposób wypowiadał się też na temat trójkolorowej flagi indyjskiej, konstytucji z 1950 czy modelu demokratycznego i świeckiego państwa federalnego[127][128]. Jego ideałem ustrojowym było teokratyczne państwo hinduskie, tak zwane Hindu Rashtra[129][130]. Niechęć do konstytucji uzasadniał brakiem w niej odniesień do Manusmryti, starożytnego indyjskiego traktatu dotyczącego dharmy, omawiającego wszystkie aspekty i przejawy życia jednostki i społeczeństwa[131][132]. Tekst ten uznawał za cenną i istotną część rodzimej, indyjskiej tradycji prawnej, odzwierciedlającą kulturowe i historyczne uwarunkowania subkontynentu[133].

Wyzwolenia spod brytyjskiego panowania kolonialnego w 1947 nie uważał za rzeczywistą niepodległość[134][135]. Jako etniczny nacjonalista opowiadał się za ponownym zjednoczeniem politycznym subkontynentu indyjskiego, a co za tym idzie za odwróceniem jego podziału na Indie oraz Pakistan[136]. Popierał zresztą daleko szerzej idący projekt integracyjny, mianowicie koncepcję tak zwanego Akhand Bharat[137][138]. Jest to projekt zrekonstruowania państwa indyjskiego w jego szerokich, określonych ramami cywilizacyjnymi granicach. Obejmuje poza Pakistanem oraz Bangladeszem także Afganistan, Nepal, Sri Lankę i Mjanmę[139]. Nie pomija również Tybetu[140]. W niektórych, najbardziej skrajnych formach sięga także Iranu oraz współczesnych państw Azji Środkowej[141].

Spuścizna i wizerunek publiczny

Przez całe życie zachowywał celibat[142]. Zgromadził wokół siebie, podobnie do hinduistycznych guru, grono bezgranicznie oddanych uczniów i wielbicieli. Był dla nich prawdziwym mistrzem, nie tylko w sensie politycznym, ale i duchowym. By wzmocnić wśród nich to przekonanie, umiejętnie wpisywał samego siebie w konwencjonalną hinduistyczną ikonografię[143]. Zachowały się zresztą zapiski jednego z gorących wielbicieli Golwalkara, stwierdzające, jakoby szczupła i brodata twarz przywódcy RSS stanowiła uosobienie najwyższych ideałów czystości i powstrzymywania się od pokus świata[144]. Wielu z miłośników Golwalkara zaangażowało się w życie polityczne, nierzadko dochodząc do stanowisk premierów rządów stanowych[145]. W szeregach organizacji, której przewodził przez przeszło trzy dekady, określany jest jako guruji, szanowany nauczyciel[146].

Wywarł przemożny wpływ na kolejne pokolenia hinduskich nacjonalistów, w tym na urzędującego od 2014 premiera Indii Narendrę Modiego[147]. Hedgewar Smruti Mandir, mauzoleum wzniesione ku czci Hedgewara w Nagpurze z inicjatywy samego Golwalkara w 1962, z czasem stało się miejscem pamięci poświęconym także drugiemu najwyższemu przywódcy RSS[148][149].

Przypisy

  1. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. ix-x. ISBN 978-0-670-99950-7.
  2. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 45. ISBN 978-0-14-024602-5.
  3. ↑ Madhu Deolekar: A Tribute to Guruji. [w:] World Hindu News [on-line]. worldhindunews.com, 2014-06-07. [dostęp 2025-09-02]. (ang.).
  4. ↑ Ramachandra Guha: Ramachandra Guha: Hindutva has strong links with fascism – but today’s leaders want to forget them. [w:] Scroll.in [on-line]. scroll.in, 2022-06-05. [dostęp 2025-09-08]. (ang.).
  5. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. x. ISBN 978-0-670-99950-7.
  6. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 14. ISBN 81-86595-16-3.
  7. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 46. ISBN 978-0-14-024602-5.
  8. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 15. ISBN 81-86595-16-3.
  9. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. x-xi. ISBN 978-0-670-99950-7.
  10. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 16. ISBN 81-86595-16-3.
  11. ↑ Craig Baxter: The Jana Sangh A Biography Of An Indian Political Party. Bombay, Calcutta, Delhi, Madras: Oxford University Press Indian Branch, 1969, s. 35.
  12. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 451, ISBN 978-93-5304-599-9.
  13. ↑ Bimal Lath: Shri Guruji: A Visionary. Kolkata: Shree Burrabazar Kumar Sabha Pustakalaya, 2006, s. 7.
  14. ↑ Walter Andersen, Shridhar D. Damle: The Brotherhood in Saffron The Rashtriya Swayamsevak Sangh and Hindu Revivalism. New Delhi: Vistaar Publications, 1987, s. 42. ISBN 81-7036-053-6.
  15. ↑ Craig Baxter: The Jana Sangh A Biography Of An Indian Political Party. Bombay, Calcutta, Delhi, Madras: Oxford University Press Indian Branch, 1969, s. 36.
  16. ↑ Piotr Kłodkowski: O pęknięciu wewnątrz cywilizacji. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, 2005, s. 378. ISBN 83-89899-20-5.
  17. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 464, ISBN 978-93-5304-599-9.
  18. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. xi-xii. ISBN 978-0-670-99950-7.
  19. ↑ Ramachandra Guha: Makers of Modern India. New Delhi: Penguin India, 2012, s. 338. ISBN 978-0-14-341924-2.
  20. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 24. ISBN 81-86595-16-3.
  21. ↑ Arun Anand: M.S. Golwalkar: The man who transformed RSS to a pan-India organisation. [w:] The Print [on-line]. theprint.in, 2020-02-19. [dostęp 2025-08-31]. (ang.).
  22. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. xvi. ISBN 978-0-670-99950-7.
  23. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 25. ISBN 81-86595-16-3.
  24. ↑ Beckerlegge 2023 ↓, s. 6.
  25. ↑ Śri Anirwan, Lizelle Reymond: Żyć w sobie. Nauki baula. Magda Złotowska (tł.). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Pusty Obłok, 1994, s. 50. ISBN 83-85041-56-7.
  26. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 28. ISBN 81-86595-16-3.
  27. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. xvii. ISBN 978-0-670-99950-7.
  28. ↑ Kanungo 2012 ↓, s. 123.
  29. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 42. ISBN 978-0-14-024602-5.
  30. ↑ Ashutosh Varshney: ‘A battle between Hindutva and Hinduism is coming’. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2018-08-11. [dostęp 2025-09-06]. (ang.).
  31. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 40. ISBN 978-0-14-024602-5.
  32. ↑ Walter Andersen, Shridhar D. Damle: The Brotherhood in Saffron The Rashtriya Swayamsevak Sangh and Hindu Revivalism. New Delhi: Vistaar Publications, 1987, s. 43. ISBN 81-7036-053-6.
  33. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 38. ISBN 81-86595-16-3.
  34. ↑ Banik 2021 ↓, s. 219.
  35. ↑ C.P. Bhishikar: Shri Guruji Pioneer of A New Era. Bangalore: Sahitya Sindhu Prakashana, 1999, s. 44. ISBN 81-86595-16-3.
  36. ↑ Siddiqui 2016 ↓, s. 87.
  37. ↑ Neelam Pandey: Bhagwat’s tenure will be considered most transformative period in RSS’s 100-yr journey, says PM Modi. [w:] The Print [on-line]. theprint.in, 2025-09-11. [dostęp 2025-09-11]. (ang.).
  38. ↑ Khan i in. 2017 ↓, s. 482.
  39. ↑ Apoorvanand, Golwalkar: The Father of Indian Fascism, [w:] The Wire [online], thewire.in, 15 października 2024 [dostęp 2025-09-07] (ang.).
  40. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. 117-118. ISBN 978-0-670-99950-7.
  41. ↑ Craig Baxter: The Jana Sangh A Biography Of An Indian Political Party. Bombay, Calcutta, Delhi, Madras: Oxford University Press Indian Branch, 1969, s. 40.
  42. ↑ 5. Hinduism and the Politics of Hindutva, [w:] Shashi Tharoor, Why I Am A Hindu [e-book], New Delhi: Aleph Book Company, 2018, s. 141, ISBN 978-9386021106.
  43. ↑ Yashee: Short history of the bans imposed on RSS since 1947. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2023-04-05. [dostęp 2025-09-14]. (ang.).
  44. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 489, ISBN 978-93-5304-599-9.
  45. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 489-502, ISBN 978-93-5304-599-9.
  46. ↑ Beckerlegge 2023 ↓, s. 5-6.
  47. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 502, ISBN 978-93-5304-599-9.
  48. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. 22. ISBN 978-0-670-99950-7.
  49. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. 21-22. ISBN 978-0-670-99950-7.
  50. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 464-476, ISBN 978-93-5304-599-9.
  51. ↑ Craig Baxter: The Jana Sangh A Biography Of An Indian Political Party. Bombay, Calcutta, Delhi, Madras: Oxford University Press Indian Branch, 1969, s. 37.
  52. ↑ Shamsul Islam: RSS must discard its anti-democratic-secular India agenda. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2017-03-29. [dostęp 2025-09-04]. (ang.).
  53. ↑ Banik 2021 ↓, s. 218.
  54. ↑ Purushottam Agrawal: Golwalkar: From Hindu guide to Hindutva machine. [w:] Frontline [on-line]. frontline.thehindu.com, 2025-04-07. [dostęp 2025-09-06]. (ang.).
  55. ↑ Shashi Warrier: Book Review M.S. Golwalkar: A life built on lies. [w:] Deccan Chronicle [on-line]. deccanchronicle.com, 2024-11-16. [dostęp 2025-09-11]. (ang.).
  56. ↑ Krzysztof Dębnicki: Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2000, s. 179-180, seria: Dzieje Orientu. ISBN 83-88238-36-1. (pol.).
  57. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 516, ISBN 978-93-5304-599-9.
  58. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Hindu Nationalism: A Reader. Princeton, New Delhi: Princeton University Press, 2007, s. 17. ISBN 978-0-691-13097-2.
  59. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 7. ISBN 978-0-19-566929-9.
  60. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 529, ISBN 978-93-5304-599-9.
  61. ↑ When Golwalkar decided to become a monk…. [w:] Governance Now [on-line]. governancenow.com, 2024-11-01. [dostęp 2025-09-02]. (ang.).
  62. ↑ Singh i Kumar 2024 ↓, s. 1923.
  63. ↑ Beckerlegge 2023 ↓, s. 7.
  64. ↑ Craig Baxter: The Jana Sangh A Biography Of An Indian Political Party. Bombay, Calcutta, Delhi, Madras: Oxford University Press Indian Branch, 1969, s. 50.
  65. ↑ Kataria 2013 ↓, s. 309.
  66. ↑ Bhat 2022 ↓, s. 70.
  67. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Hindu Nationalism: A Reader. Princeton, New Delhi: Princeton University Press, 2007, s. 18. ISBN 978-0-691-13097-2.
  68. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 8. ISBN 978-0-19-566929-9.
  69. ↑ Konflikt i przemoc: Ajodhja. W: Krzysztof Dębnicki: Konflikt i przemoc w systemie politycznym niepodległych Indii. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2000, s. 179, seria: Dzieje Orientu. ISBN 83-88238-36-1.
  70. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 516, ISBN 978-93-5304-599-9.
  71. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Hindu Nationalism: A Reader. Princeton, New Delhi: Princeton University Press, 2007, s. 19. ISBN 978-0-691-13097-2.
  72. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 9. ISBN 978-0-19-566929-9.
  73. ↑ About Vidya Bharati. [w:] Vidya Bharati [on-line]. vidyabharti.net. [dostęp 2025-09-12]. (ang.).
  74. ↑ Chapter 1 Understanding the Legacy, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 451-541, ISBN 978-93-5304-599-9.
  75. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. xviii-xix. ISBN 978-0-670-99950-7.
  76. ↑ Sangh Parivar (Hindi: sangh ‘association’/parivar ‘family’), [w:] Chris Ogden, A Dictionary of Politics and International Relations in India [e-book], Oxford: Oxford University Press, 2019, ISBN 978-0-19-184811-7.
  77. ↑ Golwalkar, Deoras and the consolidation of Rashtriya Swayamsevak Sangh. [w:] The Live Maharashtra [on-line]. thelivemaharashtra.in, 2022-02-23. [dostęp 2025-09-02]. (ang.).
  78. ↑ Sandeep Kapoor: Shri Chouhan pays tribute to Guru Golwalkar on death anniversary. [w:] MP Info [on-line]. mpinfo.org, 2023-06-05. [dostęp 2025-09-02]. (ang.).
  79. ↑ Bimal Lath: Shri Guruji: A Visionary. Kolkata: Shree Burrabazar Kumar Sabha Pustakalaya, 2006, s. 8.
  80. ↑ Pradip Kumar Maitra: Balasaheb Deoras: The Third RSS Chief – A Brief Biography. [w:] Facts about RSS [on-line]. rssfacts.org, 2023-02-04. [dostęp 2025-09-12]. (ang.).
  81. ↑ Surjit Mansingh: Historical Dictionary of the India Second Edition Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East, No. 58. Lanham, Maryland • Toronto • Plymouth, UK: The Scarecrow Press, Inc., 2006, s. 182. ISBN 978-0-8108-4770-5.
  82. ↑ Hindutva (‘Hinduness’), [w:] Chris Ogden, A Dictionary of Politics and International Relations in India [e-book], Oxford: Oxford University Press, 2019, ISBN 978-0-19-184811-7.
  83. ↑ Shakir Mir: ‘Golwalkar’: MS Golwalkar’s single-minded pursuit of a Hindu Rashtra and the forces that aided him. [w:] Scroll.in [on-line]. scroll.in, 2025-02-23. [dostęp 2025-09-06]. (ang.).
  84. ↑ Singh i Kumar 2024 ↓, s. 1926.
  85. ↑ Banik 2021 ↓, s. 237.
  86. ↑ Ramachandra Guha: Makers of Modern India. New Delhi: Penguin India, 2012, s. 341. ISBN 978-0-14-341924-2.
  87. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 69. ISBN 978-0-19-566929-9.
  88. ↑ Dhirendra K. Jha, Why Golkwalkar Denied Writing ‘We or Our Nationhood Defined', [w:] The Wire [online], thewire.in, 1 grudnia 2024 [dostęp 2025-09-07] (ang.).
  89. ↑ Dhirendra K. Jha: Guruji’s Lie The RSS and MS Golwalkar’s undeniable links to Nazism. [w:] Hindutva Watch [on-line]. hindutvawatch.org, 2021-08-01. [dostęp 2025-09-07]. (ang.).
  90. ↑ Radhika Ramasehan: The myriad colours of the RSS. [w:] Deccan Herald [on-line]. deccanherald.com, 2021-07-06. [dostęp 2025-09-14]. (ang.).
  91. ↑ Akshaya Mukul: RSS officially disowns Golwalkar's book. [w:] The Times of India [on-line]. timesofindia.indiatimes.com, 2006-03-09. [dostęp 2025-09-14]. (ang.).
  92. ↑ Khan i in. 2017 ↓, s. 483.
  93. ↑ A.G. Noorani: For the RSS, culture' means Hindu culture. [w:] Deccan Chronicle [on-line]. deccanchronicle.com, 2017-12-17. [dostęp 2025-09-14]. (ang.).
  94. ↑ Chapter 3 The multifaceted Mohan Bhagwat, [w:] Kingshuk Nag, Mohan Bhagwat: Influencer-in-Chief [e-book], New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd., 2018, lokalizacja 899, ISBN 978-93-5304-599-9.
  95. ↑ Bimal Lath: Shri Guruji: A Visionary. Kolkata: Shree Burrabazar Kumar Sabha Pustakalaya, 2006, s. 26.
  96. ↑ Beckerlegge 2023 ↓, s. 4.
  97. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 70-71. ISBN 978-0-19-566929-9.
  98. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 32. ISBN 978-0-14-024602-5.
  99. ↑ Siddiqui 2016 ↓, s. 88.
  100. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 52-53. ISBN 978-0-14-024602-5.
  101. ↑ Ramachandra Guha: Makers of Modern India. New Delhi: Penguin India, 2012, s. 339. ISBN 978-0-14-341924-2.
  102. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 52. ISBN 978-0-14-024602-5.
  103. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 54-55. ISBN 978-0-14-024602-5.
  104. ↑ Casolari 2000 ↓, s. 224.
  105. ↑ Pavan Korada, Six Pillars of Golwalkar’s Vision that Can Help Us Understand the Colonel Sofiya Qureshi Row, [w:] The Wire [online], thewire.in, 15 maja 2025 [dostęp 2025-09-03] (ang.).
  106. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 55. ISBN 978-0-14-024602-5.
  107. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 72. ISBN 978-0-19-566929-9.
  108. ↑ 5. Hinduism and the Politics of Hindutva, [w:] Shashi Tharoor, Why I Am A Hindu [e-book], New Delhi: Aleph Book Company, 2018, s. 138, ISBN 978-9386021106.
  109. ↑ Vikas Pathak: Amid PM Modi outreach to Church, a look at Sangh Parivar’s fraught ties with Christians. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2024-12-24. [dostęp 2025-09-04]. (ang.).
  110. ↑ Singh i Kumar 2024 ↓, s. 1922-1923.
  111. ↑ 5. Hinduism and the Politics of Hindutva, [w:] Shashi Tharoor, Why I Am A Hindu [e-book], New Delhi: Aleph Book Company, 2018, s. 139, ISBN 978-9386021106.
  112. ↑ Babar 2024 ↓, s. 87.
  113. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 74. ISBN 978-0-19-566929-9.
  114. ↑ Siddiqui 2016 ↓, s. 87-88.
  115. ↑ Akshat Tyagi: Brothers in Arms: The Sangh and the Kibbutz. [w:] Newslaundry [on-line]. newslaundry.com, 2017-07-07. [dostęp 2025-09-05]. (ang.).
  116. ↑ Banik 2021 ↓, s. 219-220.
  117. ↑ Christophe Jaffrelot, Kalrav Joshi: From Savarkar to Golwalkar, why Hindutva admires Zionism. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2023-12-07. [dostęp 2025-09-04]. (ang.).
  118. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Hindu Nationalism: A Reader. Princeton, New Delhi: Princeton University Press, 2007, s. 98. ISBN 978-0-691-13097-2.
  119. ↑ Dhaval S. Kulkarni: Why RSS icon MS Golwalkar favoured Hindi as India's official language. [w:] India Today [on-line]. indiatoday.in, 2025-07-30. [dostęp 2025-09-06]. (ang.).
  120. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 73-74. ISBN 978-0-19-566929-9.
  121. ↑ Singh, Kumar i Tiwari 2024 ↓, s. 10045.
  122. ↑ Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation: EXPOSING GOLWALKAR: In His Own Words. cpiml.net, 2021-02-24. [dostęp 2025-09-08]. (ang.).
  123. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 76. ISBN 978-0-19-566929-9.
  124. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 61. ISBN 978-0-14-024602-5.
  125. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 77. ISBN 978-0-19-566929-9.
  126. ↑ Deeptiman Tiwary: The nation and its name: For RSS, why it has always been Bharat and not India. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2023-09-05. [dostęp 2025-09-04]. (ang.).
  127. ↑ Yashee: Explained: The RSS’s relationship with the national flag. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2022-08-06. [dostęp 2025-09-04]. (ang.).
  128. ↑ Faizan Mustafa: Constitution is steeped in India’s civilisational values — but it’s not stuck in the past. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2024-11-29. [dostęp 2025-09-04]. (ang.).
  129. ↑ Hindu Rashtra (Hindi: rashtra ‘nation, polity’), [w:] Chris Ogden, A Dictionary of Politics and International Relations in India [e-book], Oxford: Oxford University Press, 2019, ISBN 978-0-19-184811-7.
  130. ↑ Ramachandra Guha: Makers of Modern India. New Delhi: Penguin India, 2012, s. 350. ISBN 978-0-14-341924-2.
  131. ↑ 5. Hinduism and the Politics of Hindutva, [w:] Shashi Tharoor, Why I Am A Hindu [e-book], New Delhi: Aleph Book Company, 2018, s. 149, ISBN 978-9386021106.
  132. ↑ 'Nothing of Manusmriti in it': Tharoor on why RSS' Golwalkar was against Constitution's adoption. [w:] Money Control [on-line]. moneycontrol.com, 2025-06-28. [dostęp 2025-09-12]. (ang.).
  133. ↑ Ram Puniyani, RSS: 100 Years and the Dark Shadow of Golwalkar’s Legacy, [w:] The Wire [online], thewire.in, 8 października 2023 [dostęp 2025-09-12] (ang.).
  134. ↑ 5. Hinduism and the Politics of Hindutva, [w:] Shashi Tharoor, Why I Am A Hindu [e-book], New Delhi: Aleph Book Company, 2018, s. 137, ISBN 978-9386021106.
  135. ↑ Shashi Tharoor: How former RSS head M.S. Golwalkar saw India and wanted to treat minorities. [w:] The Print [on-line]. theprint.in, 2018-01-27. [dostęp 2025-09-14]. (ang.).
  136. ↑ Deeptiman Tiwary, Shyamlal Yadav, Divya A.: History of the Akhand Bharat idea, and in the imagination of the RSS. [w:] The Indian Express [on-line]. indianexpress.com, 2023-06-03. [dostęp 2025-09-05]. (ang.).
  137. ↑ Golwalkar, M. S. (Madhav Sadashiv) (1906–73), [w:] Chris Ogden, A Dictionary of Politics and International Relations in India [e-book], Oxford: Oxford University Press, 2019, ISBN 978-0-19-184811-7.
  138. ↑ Jyotirmaya Sharma: Terrifying vision : M. S. Golwalkar, the RSS, and India. New Delhi, New York: Penguin, Viking, 2007, s. 55. ISBN 978-0-670-99950-7.
  139. ↑ Christophe Jaffrelot: This Land, This Nation. [w:] Carnegie Endowment for International Peace [on-line]. carnegieendowment.org, 2016-01-12. [dostęp 2025-09-05]. (ang.).
  140. ↑ Christophe Jaffrelot (red.): Sangh Parivar: A Reader. New Delhi: Oxford University Press, 2005, s. 29. ISBN 978-0-19-566929-9.
  141. ↑ Akhand Bharat (Hindi: Akhand ‘undivided’/Bharat ‘India’), [w:] Chris Ogden, A Dictionary of Politics and International Relations in India [e-book], Oxford: Oxford University Press, 2019, ISBN 978-0-19-184811-7.
  142. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 63. ISBN 978-0-14-024602-5.
  143. ↑ Beckerlegge 2023 ↓, s. 5.
  144. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 41-42. ISBN 978-0-14-024602-5.
  145. ↑ Ramachandra Guha: Makers of Modern India. New Delhi: Penguin India, 2012, s. 340. ISBN 978-0-14-341924-2.
  146. ↑ Ganneri i Sen 2012 ↓, s. 288.
  147. ↑ Narendra Modi, Aakar Patel: Modi's biography of Golwalkar suggests RSS leader was vital influence. [w:] Scroll.in [on-line]. scroll.in, 2014-07-09. [dostęp 2025-09-02]. (ang.).
  148. ↑ Madhuparna Das: Reshimbagh Smruti Mandir: Symbolic Nerve Centre Of RSS That PM Modi Will Visit In Nagpur On Gudi Padwa. [w:] News 18 [on-line]. news18.com, 2025-03-29. [dostęp 2025-09-12]. (ang.).
  149. ↑ Christophe Jaffrelot: The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). New Delhi: Penguin Books India, 1999, s. 41. ISBN 978-0-14-024602-5.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.