Mamba czarna
| Dendroaspis polylepis[1] | |||
| Günther, 1864 | |||
 | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Rząd | |||
| Podrząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek |
mamba czarna | ||
| Synonimy | |||
|
| |||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
 | |||
Mamba czarna (Dendroaspis polylepis) – gatunek jadowitego węża z rodziny zdradnicowatych (Elapidae), występujący w Afryce Subsaharyjskiej.
Zasięg występowania
Mamba czarna zamieszkuje Sahel, środkową i południową Afrykę. Na północy zasięg jej występowania sięga po Dakar.
Systematyka
Cześć badaczy wyróżniała dwa podgatunki Dendroaspis polylepis[2]:
- D. p. polylepis Günther, 1864
- D. p. antinori Peters, 1873
Obecnie gatunek ten zwykle uznawany jest za monotypowy[2].
Opis
Mamba czarna jest największym jadowitym wężem w Afryce, o długości przekraczającej 2,5 m, ale dochodzącej niekiedy do ponad 4,5 m[4]. Nazwa gatunkowa węża pochodzi od czarnej barwy wnętrza pyska. Rzeczywisty kolor węża jest zróżnicowany, od oliwkowego, przez brązowy po lśniącoczarne. Jest to jeden z najszybszych węży na świecie, zdolny poruszać się z szybkością do 20 km na godzinę (największa zanotowana szybkość wyniosła 24 km/h).
Biotop
Zarośla i lasy. Często wspina się na drzewa (Dendroaspis oznacza „wąż drzewny”). Mamba czarna jest wężem terytorialnym, i chociaż zazwyczaj ustępuje w obliczu zagrożenia, może się stać bardzo agresywna, gdy nie ma drogi odwrotu. Potrafi się wtedy bardzo wysoko podnieść – szczególnie duże węże są w stanie sięgnąć twarzy dorosłemu człowiekowi. Uderza szybko i wielokrotnie kąsa. Jedno ukąszenie wydziela od 100 do 400 mg jadu, gdy dla dorosłego człowieka śmiertelną dawką jest 10–15 mg[4]. Poluje zwykle na drobne zwierzęta, zwłaszcza myszy, szczury, jaszczurki i ptaki – po jednokrotnym ukąszeniu wycofuje się i czeka na sparaliżowanie ofiary. Mamby są aktywne przez całą dobę.
Biologia
W niewoli żyje do 12 lat, nie jest znana długość życia w stanie dzikim, ani wiek dojrzewania płciowego. Samica składa średnio 6–15 dużych jaj (70x35 mm), zwykle w kopcach termitów, gdzie dojrzewają przez 80–90 dni. Długość wyklutych młodych sięga 60 cm, ale w ciągu roku osiągają one już 2 m.
Jad
Wysoce toksyczny – zawiera neurotoksynę (która jest też kardiotoksyczna), zwykle śmiertelną, jeśli w ciągu kilku godzin nie zostanie zastosowane antidotum – zazwyczaj konieczne jest stosowanie dużych ilości antytoksyny, do 10 ampułek. Neurotoksyna oddziałuje na układ nerwowy ofiary, paraliżując mięśnie – ofiara zachowuje świadomość, ale jest sparaliżowana. Śmierć następuje wskutek uduszenia, zwykle w ciągu 7–15 godzin od ukąszenia. Obecnie śmiertelność w Południowej Afryce jest szacowana na 20% przypadków ukąszenia, co jest wynikiem rozwiniętego systemu pomocy medycznej.
Badania nad jadem mamby czarnej pomogły w zrozumieniu odczuwania bólu i działania kanałów jonowych wykrywających kwasy (ASIC). Toksyny hamują odczuwanie bólu poprzez blokowanie ich funkcjonowania. Działanie przeciwbólowe jest porównywalne z morfiną, jednak nie generuje skutków ubocznych specyficznych dla leków opioidowych. Wciąż prowadzone są badania, mające na celu stworzenia nowych środków przeciwbólowych na bazie toksyn z jadu mamby czarnej[5].
Zanotowano przypadki zabicia przez mambę dużych zwierząt afrykańskich, przez których skórę mogą się przebić stosunkowo krótkie zęby jadowe – np. żyraf, atakowanych zarówno z ziemi, jak i z gałęzi drzew. Zdarzają się też przypadki zabijania pasącego się lub pędzonego bydła. Jad mamby jest przedmiotem badań biologów, ze względu na możliwe zastosowania medyczne.
Relacje z człowiekiem
Agresywny charakter (przyrodnicy używają niekiedy określenia „histeryczny”) i szybkość mamby budzą lęk wśród mieszkańców wiosek afrykańskich i są kanwą dla krążących o niej legend – najbardziej znaną, niepotwierdzoną jednak przez niezależnych badaczy, jest historia o zabiciu całej afrykańskiej rodziny śpiącej w otwartej chacie. Powszechnym mitem jest też rzekoma skłonność mamb do ścigania ludzi. Długość i gibkość jej ciała powodują to, że wąż ten może podnosić się na dość dużą wysokość. Istnieją relacje, że ludzie bywali kąsani w nos i w czoło. Węże te są jednak stosunkowo rzadkie i wielu badaczy występuje o ich ochronę, zwłaszcza że coraz częściej osiedla ludzkie wkraczają na tereny zamieszkiwane przez mamby.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Dendroaspis polylepis, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- 1 2 3 4 5 P. Uetz & J. Hallermann, Dendroaspis polylepis, [w:] The Reptile Database [online] [dostęp 2025-06-21] (ang.).
- ↑ Dendroaspis polylepis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- 1 2 Beata Pawlikowska: Blondynka na safari. Warszawa: National Geographic, 2009, s. 74–75. ISBN 978-83-7596-040-2.
- ↑ Baron, A. i inni. Black mamba venom peptides target acid-sensing ion channels to abolish pain. „Nature”. 555, s. 552–555, 2012. DOI: 10.1038/nature11494. (ang.).