Manic Pixie Dream Girl

Manic Pixie Dream Girl (MPDG) – schematyczny typ postaci w kulturze popularnej; zazwyczaj młoda kobieta o ekscentrycznych cechach osobowości, pełniąca rolę romantycznego obiektu zainteresowania męskiego protagonisty.

Termin ten został ukuty przez krytyka filmowego Nathana Rabina na podstawie postaci granej przez Kirsten Dunst w filmie Elizabethtown (2005). Rabin skrytykował ten typ jako jednowymiarowy, istniejący jedynie po to, by zapewnić męskiemu protagoniście wsparcie emocjonalne lub nauczyć go ważnych życiowych lekcji, nie otrzymując niczego w zamian. Choć początkowo powiązane z filmem, określenie następnie weszło do powszechnego języka^[1][2], zaczęło funkcjonować również w odniesieniu do literatury i ogólnie kultury popularnej. W 2021 roku określenie to dawało 1,2 miliona wyników w wyszukiwarce internetowej Google, pojawiało się też w licznych podcastach, playlistach i tytułach albumów muzycznych^[3].

Krytyk filmowy Nathan Rabin ukuł to określenie w 2007 roku w swojej recenzji filmu Elizabethtown z 2005 roku dla „The AV Club”^[3]. Omawiając graną przez Kirsten Dunst postać, powiedział: „Dunst uosabia typ postaci, który lubię nazywać Manic Pixie Dream Girl”, postać, która „istnieje wyłącznie w rozgorączkowanej wyobraźni wrażliwych scenarzystów-reżyserów, mająca na celu uczyć młodych, pogrążonych w melancholijnej zadumie mężczyzn, jak cieszyć się życiem, jego nieskończonymi tajemnicami i przygodami”^[4].

Rok później w „AV Club” opublikowano artykuł z listą 16 postaci, które uznano za MPDG, w tym Susan Vance graną przez Katharine Hepburn w filmie Drapieżne maleństwo, postać Jill (graną przez Goldie Hawn) z filmu Motyle są wolne oraz Charlotte Fielding graną przez Winonę Ryder w filmie Miłość w Nowym Jorku^[5]. Nowe pojęcie rozpowszechniło się następnie w innych mediach, w tym w National Public Radio i Jezebel^[6] i zaczęło funkcjonować nie tylko w odniesieniu do filmu, ale do literatury i ogólnie kultury popularnej^[3].

Odzew i reakcje

W wywiadzie udzielonym w czasopiśmie New York na temat swojego filmu Ruby Sparks z 2012 roku, aktorka i scenarzystka Zoe Kazan wyraziła sceptycyzm co do używania określenia Manic Pixie Dream Girl, zauważając, że może ono być redukujące, umniejszające i mizoginistyczne. Nie zgodziła się, że postać grana przez Hepburn w filmie Drapieżne maleństwo jest przykładem MPDG: „Uważam, że wrzucanie do jednego worka wszystkich indywidualnych, oryginalnych, nietuzinkowych kobiet pod tę etykietę oznacza zatarcie wszelkich różnic”^[7].

W grudniu 2012 roku Aisha Harris ze Slate postawiła tezę, że „krytyka MPDG może być częstsza niż sam archetyp”, sugerując, że twórcy filmowi zostali zmuszeni do większej samoświadomości wobec tego typu postaci, a sam trop w dużej mierze zanikł w kinie^[8].

W lipcu 2013 roku Kat Stoeffel z „New York” argumentowała, że termin ten ma swoje zastosowanie, ale czasami jest używany w sposób seksistowski. Zauważyła na przykład, że „został on użyty, w sposób karygodny, wobec Diane Keaton w Annie Hall oraz wobec istniejącej osoby – Zooey Deschanel. Jak główną cechą rzeczywistej osoby może być brak życia wewnętrznego?”^[9].

Podobne opinie wyraziła Monika Bartyzel w artykule dla „The Week" w kwietniu 2013 roku, pisząc, że „to niegdyś użyteczne krytyczne uproszczenie stało się przejawem lenistwa i seksizmu”. Bartyzel argumentuje, że "Manic Pixie Dream Girl było użytecznym określeniem, gdy wskazywało na powierzchowne kobiece postaci w opowieściach zdominowanych przez mężczyzn, ale od tego czasu przekształciło się w pejoratywne określenie służące do deprecjonowania wyjątkowych kobiet – zarówno w fikcji, jak i w rzeczywistości”^[10].

W lipcu 2014 roku, w artykule dla strony internetowej Salon, twórca terminu, Nathan Rabin stwierdził, że określenie „Manic Pixie Dream Girl” jest często używane w sposób seksistowski i stało się równie banalne, co sam typ postaci. Rabin przyznał, że określenie to ma swoje zastosowanie w określonych, ograniczonych kontekstach, ale ogromna popularność zmniejszyła jego użyteczność. Rabin podsumował, że określenie to powinno zostać "odłożone na półkę"^[11].

W 2022 roku aktorka Zooey Deschanel odrzuciła stosowanie do niej tego określenia mówiąc: „Nie uważam, żeby to było trafne określenie. Nie jestem dziewczyną. Jestem kobietą. To nie rani moich uczuć, ale to sposób na sprowadzenie kobiety do jednego wymiaru, a ja nie jestem jednowymiarowa”. Według Variety, ta łatka towarzyszyła jej przez całą karierę od czasu występu w filmie 500 dni miłości^[12].

Typowa Manic Pixie Dream Girl jest ładna, charakteryzuje się dziewczęcym urokiem. Często farbuje włosy na nietypowe kolory, nosi ubrania vintage lub codzienne, lecz świetnie dobrane. Ma świetny i niszowy gust muzyczny^[13][14]. Może zajmować się tradycyjnymi hobby, jak szydełkowanie czy robótki na drutach, a jej estetyka i upodobania mogą nadawać jej wymiar nostalgiczny (np. ubrania nawiązujące do lat 50. czy 60.)^[15].

Jest biała, heteroseksualna i wywodzi się z klasy średniej^[3].

Jedynym celem tej postaci w filmie jest wzbogacenie życia pogrążonego w przeciętności, depresji lub nudzie protagonisty – heteroseksualnego, białego mężczyzny z klasy średniej. Dzięki wprowadzeniu elementów fantazji i przygody, MPDG doprowadza do rozwoju osobistego bohatera, otwiera mu oczy na przygody i uroki życia, dziecięcą radość oraz poznawanie nieznanego^[3][13]. Po spełnieniu tego celu, MPDG znika, zarówno z życia bohatera, jak i ogólnie z narracji^[3].

Postacie tego typu są wyłącznie drugoplanowe i konstruowane są powierzchownie – widz nie poznaje świata z ich perspektywy i nie poznaje ich świata wewnętrznego^[3][13]. Bohaterki nie mają żadnych własnych celów czy aspiracji^[14].

Postać najczęściej pojawia się w niezależnych komediach romantycznych^[14].

Anna Breslaw stworzyła termin Manic Pixie Dream Boy, będący męskim odpowiednikiem schematu. To typ czarującego, niezależnego ekscentrycznego marzyciela, żyjącego chwilą, chętnie dającego ważne lekcje życiowe pod postacią metafor, interesującego się sztuką i literaturą^[15][16].

Męską wersją tego motywu, Manic Pixie Dream Boy lub Manic Pixie Dream Guy, nazwano Augustusa Watersa z filmowej adaptacji Gwiazd naszych wina (2014); tytuł ten nadano mu w artykule w magazynie Vulture z 2014 roku, w którym Matt Patches stwierdził: „jest złym chłopcem, jest słodziakiem, jest głupim sportowcem, jest kujonem, jest filozofem, jest poetą, jest ofiarą, jest ocalałym, jest wszystkim, czego każdy pragnie w swoim życiu i jest błędnym wyobrażeniem tego, co tak naprawdę możemy mieć w naszym życiu”^[17].

Motyw Manic Pixie Dream Boy pojawiał się również w sitcomach takich jak Parks and Recreation i Rockefeller Plaza 30. Bohaterki tych seriali wychodzą za mąż za mężczyzn (odpowiednio Bena Wyatta granego przez Adama Scotta i Crissa Chrosa granego przez Jamesa Marsdena), którzy, według artykułu z „Grantland” z 2012 roku, „cierpliwie tłumią upór i temperament [żeńskiej protagonistki], jednocześnie doceniając jej dziwactwa, pomagając jej stać się najlepszą wersją siebie”^[18].

Inne przykłady postaci wymieniane jako Manic Pixie Dream Boy to m.in. Jack z filmu Titanic, Tom z Last Christmas oraz, rzeczywiste postaci, Harry Styles czy Timothée Chalamet^[15][16].

• Mary Sue