Maria Jarema

Maria Jarema
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

24 listopada 1908
Stary Sambor

Data i miejsce śmierci

1 listopada 1958
Kraków

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

rzeźba, malarstwo

Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Maria Jarema, także Maria Jaremianka (ur. 24 listopada 1908 w Starym Samborze, zm. 1 listopada 1958 w Krakowie) – polska malarka, rzeźbiarka i scenografka.

Życiorys

Maria Jarema, Wyrazy. Kompozycja abstrakcyjna, 1956, Muzeum Narodowe w Szczecinie

Była córką prawnika i adwokata Józefa Jaremy i absolwentki konserwatorium muzycznego Stefanii ze Śmigielskich[1]. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. Marii Konopnickiej w Samborze. Egzamin maturalny zdała w 1928 roku[2.1], po czym w latach 1929–1935 studiowała rzeźbę w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, w pracowni Xawerego Dunikowskiego. Była współzałożycielką awangardowej i radykalnie lewicowej Grupy Krakowskiej (1930)[3]. W 1937 roku za swoje poglądy i pracę kolporterską w Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR) była represjonowana[3].

Współpracowała z teatrem eksperymentalnym Cricot (jako scenografka i projektantka kostiumów)[4] oraz teatrzykiem satyryczno-politycznym Adama Polewki[5].

W czasie okupacji niemieckiej działała w tajnym ruchu artystycznym, w Radzie Głównej Opiekuńczej, współpracowała z komunistyczną grupą konspiracyjną Polska Ludowa. Pracowała jako szatniarka w Kawiarni Plastyków przy ulicy Łobzowskiej[3]. Pracowała także przez rok w warsztacie lalek artystycznych przy Radzie Głównej Opiekuńczej[2.2].

W latach powojennych współpracowała z teatrem Cricot 2 Tadeusza Kantora, projektując kostiumy, wykonując scenografię i jako aktorka[3].

Zmarła 1 listopada 1958 roku z powodu długiej, przewlekłej choroby[6]. Została pochowana na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie[7].

Twórczość

Przed wybuchem II wojny światowej zajmowała się głównie rzeźbą. Powstała wtedy m.in. rzeźba Akt (1938)[8]. Lalki, które powstały podczas pracy w warsztacie lalek artystycznych w czasie okupacji są dziełami sztuki. Zrobione z drutów, różnokolorowych skrawków tkanin, włóczki, nici. Powstała w tym okresie kolekcja lalek, z których zachowały się: Stwór z jamnikowatymi uszami, Don Kichot na koniu, Piesek, Torreador[2.3]. Po 1945 roku należała do Grupy Młodych Plastyków oraz do reaktywowanej w 1957 roku Grupy Krakowskiej II. Porzuciła rzeźbę dla malarstwa w czasie okupacji[9]. Jej pierwsze obrazy to głównie tempery, gwasze i akwarele[8] m.in. Czerwony konik (1942), Akt (1946), Kobieta siedząca (1947)[3], Tancerki, Rycerz[4]. Tworzyła obrazy abstrakcyjne. Od 1951 wykonywała monotypie. Wykorzystując tę technikę i łącząc ją niekiedy z farbami olejnymi i temperami wykonała jedne z najsławniejszych swoich cykli malarskich – Penetracje oraz Rytmy. Inne cykle to m.in. Postacie, Figury, Głowy, Chwyty (1953), Wyrazy (1954–1957), Filtry.
Prace Marii Jaremy wystawiane były m.in. w Stanach Zjednoczonych, Francji, Niemczech, Szwajcarii. Znajdują się w muzeach i zbiorach prywatnych[3], m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu, Muzeum Sztuki w Łodzi. Wzięła udział we wszystkich trzech Wystawach Sztuki Nowoczesnej (Kraków 1948–49, Warszawa 1957 i 1959). Obrazy artystki reprezentowały polską sztukę m.in. na Biennale w Wenecji (1958) i – pośmiertnie – na Biennale Sztuki Współczesnej w São Paulo (1961)[4].

Na Cmentarzu Rakowickim znajduje się zaprojektowany przez nią pomnik robotników fabryki Semperit z 1951 roku, poległych w czasie strajku w 1936 roku. Ma on postać kamiennego bloku z inskrypcją: „Życie przemija. Wieczny jest lud i jego sprawa” i medalionem, na którym widać ręce trzymające młotek i napis PPS. Po stronie lewej osiem schodków piętrzących się ku centralnej części, na każdym nazwisko jednego z poległych w strajku[10].

Na Plantach w Krakowie przy skrzyżowaniu ulic Franciszkańskiej i Straszewskiego, naprzeciwko Filharmonii Krakowskiej znajduje się fontanna „Fortepian Chopina” według jej projektu z 1949 roku, zrealizowana w 2006 roku przez Wandę Czełkowską[11].

Życie prywatne

Matka Marii Jaremy po ukończeniu konserwatorium muzycznego we Lwowie nauczała w szkole muzyki, a w domu udzielała prywatnych lekcji, natomiast ojciec prowadził kancelarię adwokacką w Starym Samborze.

Maria Jarema miała sześciu braci i siostrę bliźniaczkę (Bronisławę zwaną Nuną, Nusią)[2.4]. Była siostrą malarza Józefa Jaremy oraz Władysława Jaremy, aktora, reżysera i twórcy Teatru Lalki, Maski i Aktora Groteska[8].

Z mężem Kornelem Filipowiczem miała syna Aleksandra (1943–2025)[5][12][13].

Odniesienia w kulturze

W 2019 roku nakładem Wydawnictwa Znak ukazała się książka Jaremianka. Biografia autorstwa Agnieszki Daukszy.

Odznaczenia i nagrody

Upamiętnienie

  • Jest patronką ulicy w Krakowie w Dzielnicy IV Prądnik Biały, na Azorach[3][14];
  • Na elewacji bloku przy ulicy Jaremy 1-15 w Krakowie znajduje się wielkoformatowy mural, który jest reprodukcją fragmentu obrazu Marii Jaremy z cyklu Penetracje z 1956 roku. Mural został odsłonięty w 2008 roku z inicjatywy Muzeum Narodowego w Krakowie, w ramach projektu – „Ulicami do sztuki”, w setną rocznicę urodzin i pięćdziesiątą śmierci artystki[15];
  • Rzeźba wykonana w 1934 roku w kształcie kobiecej głowy, inspirowana wyglądem Marii Jaremy, nad portalem kamienicy przy alei Słowackiego 16 w Krakowie – autor Henryk Wiciński[16];
  • W 2022 roku, przed Galerią Bunkier Sztuki, przy Placu Szczepańskim 3A, na Plantach w Krakowie, została odsłonięta rzeźba poświęcona artystce, autorstwa Krzysztofa Bednarskiego. Jest to kompozycja zatytułowana Hommage a Maria Jarema – Kraków Jaremiance[17].

Przypisy

  1. ↑ Maria Jarema, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby) [dostęp 2022-03-26].
  2. Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019. ISBN 83-01-06177-4.
    1. ↑ S. 40-42.
    2. ↑ S. 288.
    3. ↑ S. 288-289.
    4. ↑ S. 17-29.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Teresa Stanisławska, Jan Adamczewski: Kraków ulica imienia. Kraków: Oficyna Wydawnicza „BIK”, 2000, ISBN 83-87023-08-6.
  4. 1 2 3 Maria Jarema. [dostęp 2022-03-26].
  5. 1 2 3 Maria Jarema. [dostęp 2022-03-26].
  6. 1 2 3 Maria Jarema. [dostęp 2022-03-26].
  7. ↑ „Rytmy” Marii Jaremy. [dostęp 2022-03-26].
  8. 1 2 3 Nowa encyklopedia PWN. T. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, ISBN 83-01-11966-7.
  9. ↑ Ignacy Witz: Polscy malarze. Polskie obrazy. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1974, s. 509–516.
  10. ↑ Anna Król: O nowej rzeźbie na „starym cmentarzu”. W: 200 lat Cmentarza Rakowickiego. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 2005, s. 56–57. ISBN 83-89131-02-1.
  11. ↑ Fortepian Chopina na Plantach. [dostęp 2022-03-26].
  12. ↑ W jego zadymionym mieszkaniu czuć było powiew wolności. Spotkanie z autorką biografii Kornela Filipowicza. zwrot.cz, 2 lipca 2022. [dostęp 2024-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  13. ↑ Aleksander Filipowicz – nekrolog. Nekrologi „Gazeta Wyborcza”, 8 października 2025. [dostęp 4 kwietnia 2026].
  14. ↑ Ulica Marii Jaremy w Krakowie w Targeo.
  15. ↑ Ulicami do sztuki – reaktywacja!. [dostęp 2022-08-20].
  16. ↑ Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 14. ISBN 83-01-06177-4.
  17. ↑ Anna Piątkowska: Kraków. Na Plantach stanęła nowa rzeźba. Ma przypominać o wybitnej krakowskiej artystce. gazetakrakowska.pl. [dostęp 2025-11-06].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.