Wanda Czełkowska

Wanda Czełkowska (ur. 18 listopada^[1] 1930 w Brześciu nad Bugiem, zm. 17 czerwca 2021^[2][3][4] w Warszawie) – polska rzeźbiarka^[5].

Dzieciństwo i młodość spędziła w Wilnie. Początkowo planowała podjęcie studiów w zakresie matematyki. W klasie maturalnej poznała Xawerego Dunikowskiego, co zadecydowało o jej wyborze dalszego kształcenia. W latach 1949–1954 studiowała na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, dyplom zrealizowała w pracowni prof. Jerzego Bandury. Początkowo studiowała malarstwo, jednak już w drugim semestrze pierwszego roku pod wpływem zachęty Jerzego Bandury wybrała rzeźbę. Już w czasie studiów wypracowała swój oryginalny styl rzeźbiarski. Jej pierwsze prace rzeźbiarskie były figuratywne, z czasem zaczęła podążać w kierunku konceptualizmu.

W latach 1969–1981^[6] była związana z II Grupą Krakowską^[7], jednak nie brała czynnego udziału w aktywnościach grupy. Uczestniczyła w wielu wystawach w Polsce i za granicą, m.in. w Norwegii (Wystawa Rzeźby Rzeźbiarzy z Krakowa w 1958), Holandii (Wystawa Rzeźby Współczesnej w 1964), Francji (III Międzynarodowym Biennale de Paris 1963), Wielkiej Brytanii (Międzynarodowy Festiwal w Edynburgu w 1972)^[8].

W marcu 1990 Galeria Zderzak w Krakowie zorganizowała dwie wystawy pod różnymi adresami. Pierwsza Elegia (8–11 marca 1990, ul. Zagrody 23) prezentowała prace z lat 80. i z 1990 r.^[9] Druga Przypomnienie po latach (12–20 marca 1990, ul. Grodzka 15), prezentowała prace z lat 1958–1957^[10]. Kolejna tak duża indywidualna wystawa pt. Wanda Czełkowska. Retrospekcja^[11] miała miejsce w Muzeum Rzeźby w Królikarni, Oddziale Muzeum Narodowego w Warszawie dopiero 26 lat później, na przełomie 2016 i 2017^[12]. W 2010 wzięła udział w wystawie Państwo Dydony w PGS w Sopocie (kuratorka Dorota Grubba)^[13], a 2 października 2006 na Plantach w Krakowie został odsłonięty pomnik – fontanna Fortepian Chopina, który Czełkowska wykonała na podstawie projektu Marii Jaremy z 1949^[14][15].

Przez ponad 50 lat była mieszkanką Krakowa. Mieszkała przy ul. Karmelickiej w mieszkaniu, które zostawił jej Xawery Dunikowski^[16]. W 2001 przeniosła się do Warszawy^[17]. W 2011 artystka zajęła poprzemysłową przestrzeń (dawny warsztat tirów) na warszawskim Mokotowie, niedaleko Królikarni^[16].

W 2011 szczecińska Fundacja Ars & Bonum postanowiła objąć rzeźbiarkę opieką stałą, zajmując się dokumentacją twórczości oraz wspierając w utrzymaniu przestrzeni pracowni-galerii^[18]. Opieka fundacji trwała przez 6 lat.

W 2013 rzeźbiarką zainteresowała się Ewa Opałka, która stała się współkuratorką z Agnieszką Tarasiuk jej monograficznej wystawy w Królikarni, a także autorką będącej w przygotowaniu książki Eliminacje. Rozmowy z Wandą Czełkowską – wywiadu rzeki^[17]. Opałka jest również inicjatorką powołanej w 2016 Fundacji Introspekcja Na Rzecz Badania i Prezentacji Twórczości Wandy Czełkowskiej^[19][20].

Rzeźbiarka zaprezentowała w 2016 na wystawie w nowojorskiej galerii Broadway 1602 jedną rzeźbę i dwa rysunki. Krytyk witryny „Artspace” Andrew M. Goldstein uznał te prace za jedne z dziesięciu najlepszych prac Frieze New York 2016^[21].

W 2018 była obok Rosemarie Castoro i Lydii Okumury jedną z trzech rzeźbiarek-minimalistek prezentowanych na wystawie Land of Lads. Land of Lashes w galerii Thaddaeus Ropac na londyńskim Mayfair (kuratorka: Anke Kempkes we współpracy z Fundacją Introspekcja na Rzecz Badania i Prezentacji Twórczości Wandy Czełkowskiej)^[22][23].

Jej pracownię przy ul. Magazynowej 14 na warszawskim Mokotowie włączono w 2019 r. do Warszawskich Historycznych Pracowni Artystycznych^[24][25][25].

W 2019 brała udział w wystawie Wanda Czełkowska & Paul Czerlitzky w Galerii Piktogram w Warszawie^[26]. Galeria Q Contemporary z Budapesztu prezentowała jej prace na londyńskiej wystawie Under the Radar: Contemporary Masters from Central & Eastern Europe podczas Frieze^[27].

Na wystawie zbiorowej Kradzieże i zniszczenia w białostockiej Galerii Arsenał w 2020 została zaprezentowana jej rzeźba Głowa z 1968 r. (edycja I/3). Kuratorem tej wystawy był Michał Łukaszuk, we współpracy z Ewą Chacianowską^[28].

Została pochowana na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach^[29].

W 2023 roku (15 lipca-26 listopada) w Muzeum Susch w Susch w Szwajcarii odbyła się wystawa monograficzna Wanda Czełkowska. Art Is Not Rest. Kuratorką tej wystawy była Matylda Taszycka, kuratorką pomocniczą - Antonina Gugała. Wystawie towarzyszyło wydawnictwo książkowe o tym samym tytule^[30][31]. Prace Wandy Czełkowskiej i Zuzy Golińskiej zostały pokazane na wystawie Wanda Czełkowska & Zuza Golińska: Posthuman Abstraction (13 grudnia 2023 - 3 lutego 2024) przez galerię Double Q w Hongkongu^[32].

W 2024 roku, w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku została otwarta wystawa Bezwzględne wyeliminowanie rzeźby. Polska rzeźba pierwszej połowy lat 70. (16 marca -18 sierpnia). Tytuł tej wystawy nawiązuje do pracy Wandy Czełkowskiej Bezwzględne wyeliminowanie rzeźby jako pojęcia kształtu zaprojektowanej właśnie na początku lat 70. i zrealizowanej w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, gdzie zaprezentowano ją publiczności po raz pierwszy w 1995 roku. Kuratorami tej wystawy byli: Tamara Książek, Waldemar Baraniewski i Jan Stanisław Wojciechowski. Na ekspozycji prezentowane były prace ponad 30 artystek i artystów: Jana Berdyszaka, Jerzego Beresia, Karola Broniatowskiego, Krystiana Burdy, Elżbiety Cieślar, Emila Cieślara, Wandy Czełkowskiej, Andrzeja Dłużniewskiego, Barbary Falender, Pawła Freislera, Wiktora Gutta, Oskara Hansena, Władysława Hasiora, Anny Jarnuszkiewicz, Jerzego Jarnuszkiewicza, Krystyna Jarnuszkiewicza, Grzegorza Kowalskiego, Jana Kucza, Zofii Kulik, KwieKulik (Zofii Kulik i Przemysława Kwieka), Przemysława Kwieka, Zbigniewa Makarewicza, Marii Pinińskiej-Bereś, Waldemara Raniszewskiego, Adolfa Ryszki, Macieja Szańkowskiego, Aliny Szapocznikow, Olgierda Truszyńskiego, Jana Stanisława Wojciechowskiego i Barbary Zbrożyny. Niektóre z nich pokazane zostały po raz pierwszy od momentu ich powstania^[33].

W tym samym roku, w ramach pierwszej edycji wydarzenia CONSTELLATION, warszawska galeria Monopol, we współpracy z Ivan Gallery z Budapesztu, zaprezentowała wystawę Geta Brătescu. Wanda Czełkowska (6 kwietnia-18 maja)^[34].

Prace Wandy Czełkowskiej zostały pokazane na wystawie zbiorowej Słońce na kartach książki (26 września - 20 października),zorganizowanej przez krakowską Widna Gallery w siedzibie warszawskiej Aspekty Gallery. Wystawa, której kuratorem była Agata Małodobry, odbyła się w ramach Warsaw Gallery Weekend 2024. Na wystawie obok prac Wandy Czełkowskiej znalazły się prace Anny Panek, Kingi Nowak, Michała Bratko, Kornela Janczy, Jakuba Ciężkiego i Sławomira Brzóski^[35].

W Stavanger Art Museum w Stavanger w Norvegii została zaprezentowana wystawa zbiorowa "The Plastic Body. Sculpture from Poland 1960-1989". (28 września 2025 - 26 stycznia 2025). Na wystawie znalazły się prace takich artystek jak Magdalena Abakanowicz (1930-2017), Wanda Czełkowska (1930-2021), Barbara Falender (ur. 1947), Zofia Kulik (ur. 1947), Teresa Murak (ur. 1949), Ewa Pachucka (1936-2020), Ewa Partum (ur. 1945), Maria Pinińska-Bereś (1931-1999), Alina Szapocznikow (1926-1973), Teresa Tyszkiewicz (1953-2020). Jej kuratorkami były Vibece Salthe i Helga Nyman^[36].

W 2025 roku (31 stycznia - 30 marca) w Galerii Arsenał w Białymstoku odbyła się wystawa monograficzna Wanda Czełkowska. Rzeźba jest wydarzeniem intelektualnym. Kuratorem tej wystawy był Michał Łukaszuk^[37]. W tym samym roku odbyła się wystawa monograficzna artystki w Galerii Sztuki Jatki w Ostrowi Mazowieckiej (23 kwietnia-23 czerwca) zatytułowana Proces twórczy, której kuratorem była Ona Winogrodzka^[38].

• Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego (rzeźba Głowa)^[39]
• Muzeum Narodowe w Krakowie – prace: Stół (1968–1971), Ściana (1975–1976), Głowa (1962), Pomnik (1963), Pomnik (1964), Głowa (1973), Głowa będąca częścią kompozycji przestrzennej „Stół”, Gracze^[40]
• Muzeum Śląskie (praca Głowa)^[17]
• Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku (rzeźba Portret imaginacyjny I, 1960)^[41]
• Muzeum Zamoyskich w Kozłówce (rzeźba Mama)^[42]
• Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie – obraz Bez tytułu (1993), Bezwzględne wyeliminowanie rzeźby jako pojęcia kształtu (1972 /2023)^[43]
• Przypisy

• Dorota Grubba: Rzeźby koniecznością życiową jak powietrze, woda i ogień... Wanda Czełkowska, Ludmiła Stehnova, Maria Pinińska-Bereś około 1960 r. [w:] Jestem artystką we wszystkim, co niepotrzebne. Kobiety i sztuka około 1960. Warszawa: 2010, s. 90.
• Dorota Grubba-Thiede. Wanda Czełkowska, Tadeusz Sieklucki w poszukiwaniu nowoczesności. „Pamiętnik Sztuk Pięknych/ Fine Arts Diary”. 2015/9, Vol 9 (2015), s. 159–178, 1990-03-21. 
• Dorota Jarecka. Przeciw pomnikom. „Gazeta Wyborcza”, 1990-03-21. Kraków. 
• Jan Michalski, Rzeźby, idee Czełkowskiej, Galeria „Zderzak”, Kraków 1990.
• Wanda Czełkowska. Retrospekcja. Książka towarzysząca wystawie. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2015, s. 140. ISBN 978-83-7100-404-9.
• Wanda Czełkowska. Art Is Not Rest. Mediolan, Skira, 2023. ISBN 978-88-572-4995-7

• Wanda Czełkowska. Przewodnik po sztuce.
• Wanda Czełkowska. O artyście.. Desa Unicum.