Mateusz Bembus

Mateusz Bembus (ur. 1567 w Poznaniu, zm. 30 lipca 1645 w Krakowie)^[1] – polski zakonnik rzymskokatolicki, jezuita, kaznodzieja króla Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium jezuitów w Poznaniu, dramatopisarz.

Pochodził z rodziny mieszczańskiej. Średnie wykształcenie uzyskał w poznańskim kolegium jezuickim. Skończył tu też kurs filozoficzny. W 1587 wstąpił do Towarzystwa Jezusowego (nowicjat w Krakowie). Prowadził zajęcia w kolegiach jezuickich w Jarosławiu i Poznaniu. Studiował teologię na Akademii Wileńskiej (1592–1596). W 1596 przyjął święcenia kapłańskie w Wilnie. W 1598 wrócił do Poznania. Od 1602 prowadził tu kursy filozoficzne dla kleryków. Ponownie wyjechał do Wilna, by w 1605 znów wrócić do Poznania, gdzie wykładał teologię scholastyczną.

W latach 1611–1618 pełnił obowiązki kaznodziei króla Zygmunta III, które przejął bezpośrednio po Piotrze Skardze. Zyskał rozgłos w całym kraju, jako płomienny mówca, silnie zaangażowany społecznie. Bronił m.in. chłopów przed wyzyskiem, krytykując samowolę szlachty, sprzeciwiał się pojednaniu z innowiercami, ale wspierał unię z prawosławiem. Po odejściu ze stanowiska, jesienią 1618 wyjechał do Rzymu, skąd wrócił w listopadzie 1619. Niebawem wrócił do Poznania i w latach 1620–1623 był rektorem kolegium jezuickiego. Następnie objął funkcję prepozyta domu profesów w Krakowie. W 1625 zarządzał polską prowincją jezuitów (jako wiceprowincjał). Ostatnie lata życia spędził na porządkowaniu i opracowywaniu swojego dorobku naukowego i teologicznego, lecz zły stan zdrowia i wiek nie pozwoliły mu na ukończenie tego dzieła. Pod koniec życia odsunął się od bezpośredniego udziału w życiu publicznym.

Jednym z wychowanków Mateusza Bembusa był Władysław Czarnkowski herbu Nałęcz III^[2].

Był autorem łacińskojęzycznej tragedii Antitemiusz (Antithemius seu Mors peccatoris), napisanej w latach 20. XVII wieku (czas gdy był w Poznaniu). Dzieło wchodzi w skład rękopiśmiennego kodeksu repertuarowego Tragediae sacrae (Codex Uppsaliensis), zawierającego jezuickie teksty powstałe w Poznaniu w latach 1596-1627. Utwór opisuje spór dwóch magnatów Antitemiusza i Ireneusza, z których pierwszy jest przykładem butnego i pyszałkowatego przedstawiciela swego stanu.

• Bellator Christianus Kolonia 1617, drukarnia: Officina Birkmaniensis, nakładem H. Myliusa, wyd. nast.: Kraków 1617, 1618, 1688^[1]
• Pastor Vigilans Kraków 1618, drukarnia: A. Piotrkowczyk, wyd. nast.: Kolonia 1618
• Kometa, to jest pogróżka z nieba Kraków 1619, drukarnia: A. Piotrkowczyk
• Żałoba albo kazanie... na pogrzebie... Andrzeja ze Bnina Opalińskiego, biskupa poznańskiego Kraków 1624, drukarnia: F. Cezary
• Wizerunk szlachcica prawdziwego w kazaniu na pogrzebie... Andrzeja Bobole... podkomorzego koronnego Wilno 1629
• Wzywanie do jedności katolickiej narodu ruskiego religijej greckiej z Kościołem Rzymskim Kraków 1629, drukarnia: A. Piotrkowczyk, wyd. nast.: Lwów 1630

źródło^[1]:

• J. A. P reuschoff: Universitas Vilnensis Wilno 1707
• F. Siarczyński: Obraz wieku panowania Zygmunta III cz. 1, Lwów 1828
• J. Łukaszewicz: Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach t. 2, Poznań 1838, s. 183-186
• W. A. Maciejowski: Piśmiennictwo polskie t. 3, Warszawa 1852
• S. Przyłęcki: Mateusz Bembus, czasopismo: Dzień. Lit. (Lwów) 1854, nr 23-25, 29-31
• K. Mecherzyński: Historia wymowy w Polsce t. 2, Kraków 1858, s. 442-448

• Grzegorz Raubo, Libertynizm potępiony - z barokowych dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Poznaniu, w: Kronika Miasta Poznania, 4/2006, s. 89–106, ISSN 0137-3552.

• Twórczość Mateusza Bembusa w serwisie Polona.pl