Mecz śmierci

Mecz śmierci

Afisz zapowiadający mecz
Dyscyplina	piłka nożna
Start Kijów Flakelf
5 3
Obiekt	stadion Zenitu Kijów
Data	9 sierpnia 1942

Mecz śmierci (ukr. Матч смерті, ros. Матч смерти) – określenie towarzyskiego meczu piłkarskiego, który odbył się pomiędzy byłymi piłkarzami radzieckiej ligi (w większości Dynama Kijów) a żołnierzami Luftwaffe 9 sierpnia 1942 roku w okupowanym Kijowie^[1].

Mecz wygrali piłkarze ukraińscy. Jakiś czas później część zawodników, którzy brali udział w tym meczu, trafiło do obozów koncentracyjnych, a niektórzy, według radzieckiej propagandy, zostali rozstrzelani. Wbrew legendzie ich śmierć nie miała jednak związku z meczem, piłkarze nie byli zmuszani do przegranej, a większość uczestników meczu przeżyła wojnę^[2].

Piłka nożna stała się bardzo popularna w Związku Radzieckim, a szczególnie na Ukrainie w latach 30. XX wieku. W tamtym czasie najlepszą ukraińską drużyną było Dynamo Kijów. W ZSRR piłka nożna była zarządzana przez państwo. Dynamo w lidze w roku 1938 było czwarte, ale gorzej szło tej drużynie w sezonach 1939 oraz 1940^[3].

Sezonu 1941 nie dokończono z powodu ataku Niemiec na ZSRR, który rozpoczął się 22 czerwca 1941 roku. Niektórzy z zawodników Dynama zostali ewakuowani na wschód lub odeszli wraz z Armią Czerwoną po nieudanej obronie Kijowa. Ośmiu wstąpiło do wojska i zostało wziętych do niewoli podczas jesiennych walk. Zostali jednak warunkowo zwolnieni z obozów jenieckich na prośbę Ołeksandra Ohłobłyna^[4].

Bramkarz Dynama Mykoła Trusewicz znalazł pracę w kijowskiej Piekarni nr 1. Dołączyło do niego później kilku innych byłych kolegów z drużyny, a Józef Kordik, inżynier z Moraw i dyrektor piekarni zachęcił ich do utworzenia drużyny piłkarskiej. W ciągu następnych kilku tygodni sformowano drużynę i nazwano ją Start. Składała się ona z ośmiu byłych graczy Dynama i trzech Łokomotywu^[5].

7 czerwca 1942 roku Start rozegrał pierwszy mecz w lokalnej lidze, utworzonej przez Gieorgija Szwiecowa, wygrywając 7:2 z jego drużyną, Ruchem Kijów. W sumie w 1942 roku Start rozegrał kilka meczów, głównie z drużynami złożonymi z żołnierzy garnizonów okupacyjnych, wygrywając wszystkie^[6]:

Data	Przeciwnik	Wynik
21 czerwca	drużyna węgierskiego garnizonu	6:2
28 czerwca	drużyna niemieckiej artylerii	7:1
5 lipca	Sport (drużyna ukraińska)	11:0
17 lipca	RSG (drużyna niemieckich wojsk kolejowych)	6:0
19 lipca	MSG.Wal (drużyna wojsk węgierskich)	5:1
26 lipca	GK SZERO (drużyna wojsk węgierskich)	3:2

6 sierpnia Start po raz pierwszy zagrał z zespołem Luftwaffe – Flakelfem. Mecz zakończył się zdecydowanym zwycięstwem drużyny ukraińskiej 5:1^[7].

Tydzień później, 16 sierpnia, Start pokonał Ruch 8:0. Dwa dni później, 18 sierpnia, Gestapo aresztowało w piekarni sześciu zawodników Startu, a dwa dni później dwóch kolejnych^[10].

Według archiwów, niektórzy piłkarze Startu zeznali po wojnie podczas przesłuchania przez NKWD, że zostali zadenuncjowani na Gestapo przez trenera Ruchu, Gieorgija Szwiecowa^[11][12]. Według nich, trener był bardzo zdenerwowany po porażce Ruchu 0:8, dlatego poinformował Gestapo, że byli piłkarze Dynama byli członkami NKWD^[9]. Gestapo aresztowało ich jako potencjalnych agentów, którzy mogli organizować akty sabotażu w Kijowie^[4]. Ukraińscy historycy są przekonani, że ta wersja była prawdziwym powodem aresztowania, ponieważ trzej byli piłkarze Lokomotiwu grający w Starcie nie zostali aresztowani^[13].

Jako pierwszy z uczestników „meczu śmierci” zginął Korotkych. Jego nazwisko znajdowało się na liście byłych agentów NKWD sporządzonej przez ukraińskich kolaborantów. Kiedy dowiedział się o tej liście, ukrył się. Według niektórych doniesień jego siostra bała się Gestapo i doniosła na niego^[14]. Podczas brutalnego przesłuchania gestapowcy zakatowali Korotkycha na śmierć^[4].

Pozostali aresztowani zawodnicy Dynama po trzech tygodniach spędzonych w więzieniu Gestapo zostali deportowani do obozu koncentracyjnego Syriec, położonego w dolinie Babiego Jaru na przedmieściach Kijowa. Trusewicz, Kłymenko i Kuźmenko zostali zmuszeni do pracy w brygadzie budowniczych ulic^[15]. Komarow, Putystin i Tiutczew pracowali jako elektrycy poza obozem. Honczarenko i Swiridowski musieli naprawiać buty dla żołnierzy Wehrmachtu. Więźniowie pracujący poza obozem nie byli pilnowani przez SS, lecz przez ukraińskich policjantów, którzy pozwalali rodzinom przynosić im jedzenie. Spędzali w obozach tylko noce. Komarow został wybrany przez administrację obozową do pełnienia funkcji kapo^[4].

Około pół roku po aresztowaniu, 24 lutego 1943 roku, Trusewicz, Kłymenko i Kuźmenko zostali rozstrzelani w obozie wraz z grupą więźniów. Ocaleni relacjonowali, że ciała wrzucono do masowych grobów w Babim Jarze^[16]. Żaden z ocalałych zawodników nie opisał egzekucji jako konsekwencji meczu z 9 sierpnia 1942 roku. Z okazji 50. rocznicy meczu Honczarenko powiedział w kijowskim radiu: „Zginęli jak wielu innych obywateli ZSRR, ponieważ dwa systemy totalitarne walczyły ze sobą i byli przeznaczeni, by stać się ofiarami zbiorowych masakr”^[9].

W relacjach podano kilka możliwych przyczyn egzekucji: konflikt dotyczący psa komendanta obozu Pawła Radomskiego^[17][18], kara za ucieczkę innych więźniów^[9], nieposłuszeństwo więźniów, którym rozkazano powiesić swoich towarzyszy niedoli próbujących uciec z obozu lub sabotaż partyzantów w warsztacie naprawy czołgów^[4][9].

Po otrzymaniu informacji o egzekucji w obozie Honczarenko i Swiridowski opuścili zakład szewski i ukryli się w mieszkaniu znajomych w Kijowie^[9]. Putystin i Tiutczew uciekli z obozu we wrześniu 1943 roku, tuż przed wyzwoleniem Kijowa^[19].

Pierwsza publiczna wzmianka o egzekucji dokonanej przez Niemców na radzieckich piłkarzach w Kijowie pojawiła się w dzienniku „Izwiestija” 16 listopada 1943 roku. W relacji prasowej nie wspomniano jednak o tym, aby egzekucja miała związek z jakimkolwiek przegranym przez Niemców meczem^[20].

Określenie „mecz śmierci” pojawiło się po raz pierwszy w gazecie „Stalinskoje pliemia” („Plemię Stalina”) z 24 sierpnia 1946 roku. Szerszą uwagę motyw ten zyskał jednak dopiero w 1958 roku, kiedy opublikowano dwie powieści na ten temat: Złowrogie chmury (Triewożnyje obłaka) Aleksandra Borszczagowskiego oraz Ostatni pojedynek (Posliednij pojedynok) Piotra Siewierowa i Nauma Chałemskiego^[21]. Żadna z tych publikacji nie wspominała o tym, że ocalali uczestnicy meczu wciąż żyli i mieszkali w Związku Radzieckim^[22].

Piłkarze Startu, którzy przeżyli niemiecką okupację, początkowo nie pojawiali się publicznie. W pierwszych latach powojennych podejrzewano ich o kolaborację. Byli przesłuchiwani, a następnie przez wiele lat inwigilowani przez NKWD^[23]. Komarow opuścił Kijów w 1943 roku wraz z Niemcami. Nie wiadomo, czy został zmuszony do wyjazdu jako robotnik przymusowy, czy zrobił to z własnej woli. W 1945 roku znalazł się w alianckiej strefie okupacyjnej w Niemczech i wkrótce wyemigrował do Kanady^[9][19]. Jego nazwisko nigdy nie zostało wymienione w żadnej sowieckiej publikacji. Były ukraiński policjant Tymofiejew został skazany na pięć lat łagru za współpracę z Niemcami^[24][25].

Narracja o „meczu śmierci” zmieniła się w połowie lat 60. W czasach Leonida Breżniewa państwowa propaganda mocno podkreślała bohaterstwo radzieckiej ludności podczas „wielkiej wojny ojczyźnianej”. W rezultacie „mecz śmierci” został uznany za część wojennej historii Kijowa. W 1965 roku Rada Najwyższa ZSRR przyznała pośmiertnie Medale „Za Odwagę” czterem zawodnikom Dynama zamordowanym przez Niemców. Pięciu z żyjących zawodników (Bałakin, Honczarenko, Melnyk, Suchariew i Swiridowski) otrzymało Medale „Za zasługi bojowe”^[4]. Tiutczew zmarł w 1959 roku, zanim żyjący zawodnicy Dynama stali się bohaterami sowieckiej propagandy. Putystin nie otrzymał żadnego odznaczenia do swojej śmierci w 1981 roku. Według jego syna, nie chciał on powtarzać propagandowej wersji wydarzeń^[4]. Pod koniec lat 60. Honczarenko stał się postacią medialną i często powtarzał oficjalną wersję wydarzeń, ale po upadku reżimu sowieckiego zaczął zaprzeczać jej prawdziwości i w wywiadzie z 1992 roku przyznał, że nikt przed meczem nie zmuszał ich do przegranej^[4].

Pomimo raportu KGB wyrażającego obawy dotyczące możliwej „gloryfikacji” żyjących piłkarzy, wśród których były osoby oskarżone o kolaborację^[26], w 1971 roku w Kijowie wzniesiono dwa pomniki ku ich czci. Były stadion Zenitu, na którym odbył się mecz w 1942 roku, został przemianowany na Stadion FC Start^[27].

Po opublikowaniu w zachodnioniemieckiej gazecie „Stuttgarter Zeitung” reportażu powtarzającego sowiecką wersję propagandową^[28], w lipcu 1974 roku prokuratura w Hamburgu wszczęła sprawę dotyczącą „meczu śmierci”. Ponieważ władze sowieckie nie współpracowały w śledztwie, została ona zamknięta w marcu 1976 roku. W 2002 roku władze ukraińskie poinformowały prokuraturę w Hamburgu o własnym śledztwie^[29], wskutek czego sprawa w Niemczech została ponownie otwarta, ale ostatecznie została zamknięta w lutym 2005 roku. Komisja śledcza nie była w stanie znaleźć żadnych powiązań między meczem z sierpnia 1942 roku a egzekucją części zawodników w nim uczestniczących, ani nie znalazła żadnej żyjącej osoby odpowiedzialnej za egzekucję^[30]. Ustalono jedynie, że Radomski zginął 14 marca 1945 roku^[31].

Po publikacji powieści w 1958 roku historia „meczu śmierci” stała się bardzo popularna w Związku Radzieckim, szczególnie na Ukrainie. Na podstawie książki Siewierowa nakręcono film Skazani na mecz z 1962 roku^[32].

Luźno inspirowane „meczem śmierci” są również dwa filmy spoza ZSRR: węgierski pt. Dwie połowy w piekle z 1961^[33] oraz amerykański pt. Ucieczka do zwycięstwa z 1981^[34].

We współczesnej kulturze popularnej temat najbardziej spopularyzował rosyjski film pt. Mecz w reżyserii Andrieja Maljukowa z 2012 roku, przez środowiska nacjonalistyczne na Ukrainie odebrany jako antyukraiński^[35].

Ku czci sportowców, którzy padli ofiarą II wojny światowej, 27 maja 2006 roku na Stadionie Startu w Kijowie rozegrano międzynarodowy mecz towarzyski pomiędzy amatorskimi drużynami ukraińskich dziennikarzy i redakcji niemieckiego magazynu „Der Spiegel”. Drużyna ukraińska wygrała 5:1^[36].

• Володимир Гінда: Український спорт під нацистською свастикою (1941–1944 рр.). Житомир: 2012. ISBN 978-617-581-116-0. (ukr.).
• Володимир Пристайко: Чи був "матч смертi"? Документи свiдчать. Київ: 2006. ISBN 966-7769-56-9. (ukr.).