Rozpad ZSRR

ZSRR na mapie świata
Państwa powstałe w wyniku rozpadu ZSRR:
1 – Armenia
2 – Azerbejdżan
3 – Białoruś
4 – Estonia
5 – Gruzja
6 – Kazachstan
7 – Kirgistan
8 – Łotwa
9 – Litwa
10 – Mołdawia
11 – Rosja
12 – Tadżykistan
13 – Turkmenistan
14 – Ukraina
15 – Uzbekistan

Rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich – proces rozpadu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ówcześnie największego terytorialnie państwa świata) zapoczątkowany 16 listopada 1988 roku ogłoszeniem suwerenności przez Estońską Socjalistyczną Republikę Radziecką i zakończony deklaracją o samorozwiązaniu Związku uchwaloną 26 grudnia 1991 roku przez Radę Najwyższą ZSRR[1][2]. W okresie tym wszystkie piętnaście republik związkowych ogłosiło suwerenność, wystąpiło ze składu Związku i stało się niepodległymi państwami.

Geneza

Rozpad ZSRR wynikał z przyczyn wewnętrznych i zewnętrznych. Przyczyny wewnętrzne to klęska gospodarcza i kryzys ideologii radzieckiej[3]. Przyczynami zewnętrznymi były przede wszystkim nacisk świata zachodniego na czele z USA i rozpad Bloku wschodniego[4].

10 marca 1985 roku zmarł Konstantin Czernienko. Dzień później władzę w ZSRR objął Michaił Gorbaczow, jako sekretarz generalny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Gospodarka ZSRR znajdowała się w bardzo złym stanie. Nierentowne górnictwo, zacofanie techniczne, głód mieszkaniowy, koszty wyścigu zbrojeń i wojny w Afganistanie oraz niewykonywalne plany gospodarcze doprowadziły do sytuacji, w której Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR) musiała zaakceptować istnienie wolnego rynku wbrew ideologii[5].

Podczas pierwszych lat rządów Michaił Gorbaczow zrestrukturyzował biurokrację państwową i partyjną, zrezygnował z doktryny Leonida Breżniewa oraz rozpoczął proces rozbrojenia. W marcu 1986 roku rozpoczął się program reform gospodarczych i społecznych nazwany pierestrojką[5]. Reformy wprowadzane przez Michaiła Gorbaczowa spotkały się ze sprzeciwem ze strony zarówno konserwatywnych członków Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, jak i radykałów domagających się przyspieszenia zmian. Na czele radykałów stanął Borys Jelcyn[6]. Polityka jawności (głasnost) spowodowała wzrost żądań secesji ze strony bałtyckich i zakaukaskich republik[6]. W czerwcu 1988 roku podczas specjalnej Wszechzwiązkowej Konferencji Partyjnej zaaprobowano poprawki do konstytucji ZSRR. Na mocy nowej konstytucji w 1990 roku Michaił Gorbaczow został pierwszym i jedynym w historii prezydentem ZSRR. Wkrótce po wyborze na urząd prezydenta Michaił Gorbaczow zaakceptował niekomunistyczne rządy w Europie Środkowo-Wschodniej[6].

Rozpad

Reformy Gorbaczowa wywołały wzrost napięć narodowościowych i niezadowolenie społeczne wynikające z klęski pierestrojki[6]. W kwietniu 1989 roku Armię Radziecką wysłano na Zakaukazie, by stłumić niepodległościowe demonstracje w Tbilisi, zaś w styczniu 1990 roku armię wysłano do Armenii i Azerbejdżanu w celu stłumienia wojny domowej o Górski Karabach[6]. W grudniu 1989 roku Michaił Gorbaczow oraz George H.W. Bush ogłosili zakończenie zimnej wojny[6]. W listopadzie 1990 roku w Paryżu odbyła się Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, w której uczestniczył Gorbaczow[6].

Przez cały 1990 rok sytuacja polityczna i ekonomiczna w ZSRR pogarszała się. W republikach pojawiły się nowe rządy, które domagały się niepodległości. Z upływem roku rozgorzała „wojna prawna” pomiędzy Rosją a pozostałymi republikami, które nie wpłacały funduszy do kasy związkowej (przez co wzrósł federalny deficyt)[6]. Niepokoje pracownicze oraz wzrost przestępczości przyczyniły się do spadku produkcji i wzrostu deficytu budżetowego. Zimą 1990/1991 ZSRR był zmuszony do skorzystania z międzynarodowej pomocy żywnościowej[6].

W 1990 roku rozpoczął się rozpad KPZR. Partia komunistyczna podzieliła się na kilka frakcji: konserwatystów (dwie grupy: Komuniści dla Rosji oraz Sojusz), liberałów (Komuniści dla Demokracji) oraz radykałów (Platforma Demokratyczna)[6]. Podział sformalizowano podczas XXVIII Zjazdu KPZR w kwietniu 1990 roku. W celu powstrzymania dezintegracji politycznej i ekonomicznej w grudniu 1990 roku Gorbaczow wymusił na parlamencie głosowanie za większymi uprawnieniami prezydenckimi i nową federalistyczną strukturą polityczną[6]. Pod presją Sojuszu, KGB i kół wojskowych kierunek polityki przesunął się w kierunku zachowawczych komunistów. W lipcu 1991 roku na stanowisko premiera mianowano Walentina Pawłowa, a ministrem spraw wewnętrznych został Boris Pugo. Wcześniej Eduard Szewardnadze zrezygnował z funkcji ministra spraw zagranicznych, ostrzegając, że kraj zmierza w stronę dyktatury[6].

Po ogłoszonej 11 marca 1990 deklaracji niepodległości Litwy, w styczniu 1991 roku do Wilna Moskwa skierowała wojsko w celu zdobycia litewskich budynków rządowych i środków przekazu[6], podczas szturmu komandosów sowieckich na wileńską wieżę telewizyjną zginęło 14 osób, ponad 600 zostało rannych. Zaostrzono cenzurę prasową i telewizyjną[6].

Borys Jelcyn

Od wiosny 1991 roku Gorbaczow próbował zrekonstruować sojusz na rzecz reform. W sojuszu mieli znaleźć się partyjni liberałowie oraz radykałowie. W kwietniu 1991 roku 9 republik związkowych (Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Rosja, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina i Uzbekistan) podpisało układ mający na celu osiągnięcie stabilnych relacji między rządem federalnym a rządami republik oraz wprowadzenie reform gospodarczych (prywatyzacji i uwolnienia cen)[6]. W lipcu 1991 roku Gorbaczow uczestniczył w spotkaniu państw G7[6]. Od czerwca 1991 roku Borys Jelcyn nawoływał do przyspieszenia reform gospodarczych. W lipcu 1991 roku powstał Ruch Reform Demokratycznych[6].

Inicjatywy liberalno-radykalne budziły niepokój wśród komunistycznych ortodoksów. W czerwcu 1991 roku Pawłow próbował nakłonić parlament do udzielenia mu nadzwyczajnych uprawnień[6]. Historyk Zbyněk Vydra podaje, że w kwietniu 1991 roku więcej niż 70% Rosjan chciało zachowania ZSRR, ale tę sytuację zmienił pucz moskiewski[7], który rozpoczął się 19 sierpnia 1991 roku. We wczesnych godzinach porannych ogłoszono, że przebywający na Krymie na urlopie Gorbaczow jest chory i że władze prezydencką przejął wiceprezydent Giennadij Janajew, lider ośmioosobowego Komitetu Stanu Wyjątkowego (KSW)[6]. W skład KSW oprócz Janajewa wchodzili m.in. Walentin Pawłow, Boriss Pugo, szef KGB Władimir Kriuczkow oraz minister obrony Dmitrij Jazow[6]. KSW objął kontrolą radio i telewizję, zakazał wydawania większości gazet i organizowania demonstracji, ogłosił godzinę policyjną i wysłał czołgi do Moskwy[6]. Rebeliantom nie udało się aresztować Jelcyna, który zaapelował o strajk generalny i przywrócenie Gorbaczowa na stanowisko prezydenta. W Moskwie doszło do masowych manifestacji, wojsko opowiedziało się za Jelcynem. Ze względu na brak poparcia Rosjan i wojska oraz presję zagraniczną pucz upadł. 22 sierpnia oddziały puczystów wycofano z Moskwy a Gorbaczow wrócił do Moskwy. Podczas puczu zginęło 15 osób[6].

Po puczu Gorbaczow początkowo głosił, że należy przeprowadzić tylko minimalne zmiany w państwie. Pod presją Jelcyna i opinii publicznej prezydent ZSRR został zmuszony do przeprowadzenia zdecydowanych zmian w rządzie[6]. 24 sierpnia 1991 roku Gorbaczow ogłosił rezygnację z pełnienia funkcji sekretarza generalnego KPZR (zastąpił go Wołodymyr Iwaszko), a Komitetowi Centralnemu nakazał samorozwiązanie[6].

Nieudany pucz przyspieszył rozpad ZSRR. Podczas puczu Litwa, Łotwa, Estonia i Ukraina ogłosiły niepodległość[6]. Po puczu niepodległość ogłosiły także Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia i Uzbekistan. 8 grudnia Borys Jelcyn, Łeonid Krawczuk (reprezentujący Ukrainę) oraz Stanisłau Szuszkiewicz (reprezentujący Białoruś) podpisali układ białowieski, który umożliwił likwidację ZSRR oraz powołanie na jego miejscu Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP)[8][9]. Dwa tygodnie później w Ałma-Acie do paktu dołączyły się kolejne republiki[10]. WNP oficjalnie powstało 21 grudnia 1991 roku – w jej składzie znalazło się 11 republik: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Mołdawia, Rosja, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina i Uzbekistan. Zdecydowano się na podział państwa według granic dotychczasowych republik związkowych, zaś republice rosyjskiej przyznano następstwo prawne po byłym ZSRR[6].

25 grudnia 1991 roku Michaił Gorbaczow podał się do dymisji. Tego samego dnia, o godzinie 19:32 po raz ostatni na Kremlu opuszczono flagę ZSRR, zastępując ją flagą Rosji[11]. Formalne rozwiązanie ZSRR nastąpiło 26 grudnia 1991 roku[12].

Państwa powstałe w wyniku rozpadu ZSRR

Republika związkowa ZSRR Nazwa kraju po ogłoszeniu niepodległości Niepodległość – ogłoszenie deklaracji Uznanie niepodległości przez ZSRR/Rosję Przystąpienie do WNP lub do UE
Armeńska SRR Armeńska Socjalistyczna Republika Radziecka Armenia Armenia23 września 1991[13]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Azerbejdżańska SRR Azerbejdżańska Socjalistyczna Republika Radziecka Azerbejdżan Azerbejdżan18 października 1991[15]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991
Białoruska SRR Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka Białoruś Białoruś25 sierpnia 1991[16][7]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Estońska SRR Estońska Socjalistyczna Republika Radziecka Estonia Estonia20 sierpnia 1991[17]6 września 1991[18]UE – 1 maja 2004
Gruzińska SRR Gruzińska Socjalistyczna Republika Radziecka Gruzja Gruzja9 kwietnia 1991[19]26 grudnia 1991[14]WNP – 9 grudnia 1993[10] (wyszła w 2008)
Kazachska SRR Kazachska Socjalistyczna Republika Radziecka Kazachstan Kazachstan16 grudnia 1991[20]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Kirgiska SRR Kirgiska Socjalistyczna Republika Radziecka Kirgistan Kirgistan31 sierpnia 1991[21][7]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Litewska SRR Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka Litwa Litwa11 marca 1990[18]6 września 1991[18]UE – 1 maja 2004
Łotewska SRR Łotewska Socjalistyczna Republika Radziecka Łotwa Łotwa21 sierpnia 1991[18]6 września 1991[18]UE – 1 maja 2004
Mołdawska SRR Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka Mołdawia Mołdawia27 sierpnia 1991[22][7]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Rosyjska FSRR Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka Rosja Rosjaprawny kontynuator ZSRR26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Tadżycka SRR Tadżycka Socjalistyczna Republika Radziecka Tadżykistan Tadżykistan9 września 1991[23][7]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]
Turkmeńska SRR Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka Turkmenistan Turkmenistan27 października 1991[24]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10][a]
Ukraińska SRR Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka Ukraina Ukraina24 sierpnia 1991[26]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[a][10] (wyszła w 2018)
Uzbecka SRR Uzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka Uzbekistan Uzbekistan31 sierpnia 1991[27][7]26 grudnia 1991[14]WNP – 21 grudnia 1991[10]

Zobacz też

Uwagi

  1. 1 2 Ukraina i Turkmenistan nie ratyfikowały Statutu WNP, w związku z czym de iure nie stały się państwami członkowskimi WNP[25].

Przypisy

  1. ↑ Deklaracja № 142-Н Rady Najwyższej ZSRR z 26 grudnia 1991, formalnie rozwiązująca ZSRR jako państwo i podmiot prawa międzynarodowego. (ros.).
  2. ↑ Serge Schmemann: END OF THE SOVIET UNION; The Soviet State, Born of a Dream, Dies. nytimes.com, 1991-12-26. [dostęp 2017-07-06]. (ang.).
  3. ↑ Veber 2015 ↓, s. 38.
  4. ↑ Veber 2015 ↓, s. 41.
  5. 1 2 Nadzieje lat dziewięćdziesiątych. W: Oxford Wielka Historia Świata. T. 30: XX wiek Świat i Polska od lat osiemdziesiątych do początku XXI w. – Filozofia, religia i sztuka II połowy XX w.. Poznań: Oxford Educational, s. 17–24. ISBN 978-83-7425-833-3.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 Oxford Wielka Encyklopedia Świata. T. 17. Poznań: Oxford Educational, 2005, s. 106–107. ISBN 83-7325-883-3.
  7. 1 2 3 4 5 6 Vydra 2015 ↓, s. 51.
  8. ↑ Michael Dobbs: Slavic Republics Declare Soviet Union Liquidated. washingtonpost.com, 1991-12-09. [dostęp 2017-07-06]. (ang.).
  9. ↑ Vydra 2015 ↓, s. 52.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Wspólnota Niepodległych Państw, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  11. ↑ Francis X. Clines, Communist Flag Is Removed; Yeltsin Gets Nuclear Controls, [w:] End of the Soviet Union; Gorbachev, last Soviet Leader, Resigns; U.S. Recognizes Republics’ Independence [online], The New York Times, 26 grudnia 1991 [dostęp 2020-12-13] (ang.).
  12. ↑ Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  13. ↑ Armenia. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Przemysław Zieliński: Jak upadał Związek Radziecki. konflikty.pl, 2011-12-26. [dostęp 2017-07-06].
  15. ↑ Azerbejdżan. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  16. ↑ Białoruś. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  17. ↑ John-Thor Dahlburg, Tyler Marshall: Independence for Baltic States: Freedom: Moscow formally recognizes Lithuania, Latvia and Estonia, ending half a century of control. Soviets to begin talks soon on new relationships with the three nations. latimes.com, 1991-09-07. [dostęp 2017-07-06]. (ang.).
  18. 1 2 3 4 5 Andres Kasekamp: Jak państwa bałtyckie odzyskały wolność. histmag.org, 2013-04-30. [dostęp 2017-07-06].
  19. ↑ Krzysztof Nodar Ciemnołoński: Historia Gruzji – Dzieje najnowsze od 1991. polakogruzin.pl, 2014-11-25. [dostęp 2017-07-06].
  20. ↑ Kazachstan. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  21. ↑ Kirgistan. informatorekonomiczny.msz.gov.pl. [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-26)].
  22. ↑ Mołdawia. kiszyniow.msz.gov.pl. [dostęp 2017-07-06].
  23. ↑ Tadżykistan. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  24. ↑ Turkmenistan. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].
  25. ↑ Содружество Независимых Государств (СНГ) [online], РИА Новости, 18 sierpnia 2014 [dostęp 2024-04-02] (ros.).
  26. ↑ 25 lat niepodległości Ukrainy – kalendarium. dzieje.pl, 2016-08-22. [dostęp 2017-07-06].
  27. ↑ Uzbekistan. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-07-06].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.