Mistrz (film 1966)

Mistrz – polski telewizyjny psychologiczny film wojenny z 1966 roku, w reżyserii Jerzego Antczaka, według scenariusza Zdzisława Skowrońskiego. Film powstał na podstawie spektaklu Teatru Telewizji pod tym samym tytułem, zrealizowanego przez ten sam duet twórców w 1964 roku. W roli tytułowego starego aktora w obu dziełach wystąpił Janusz Warnecki, dla którego Skowroński napisał tę sztukę. Premiera telewizyjna odbyła się 7 października 1966 roku.

Film otwiera i zamyka scena, w której młody aktor (Ignacy Gogolewski), przygotowując się do roli Makbeta, rozmawia z reżyserem spektaklu (Zbigniew Cybulski) – pierwszy z nich przywołuje historię poznanego w czasie II wojny światowej starego aktora – człowieka marzącego o zagraniu tej samej roli w dramacie szekspirowskim. Mistrz zdobył nagrodę Prix Italia w kategorii „Dramat” na festiwalu w Palermo w 1966 roku; jury nagrodziło zarówno scenariusz, jak i reżyserię. W 1970 roku Nagrodą Państwową I stopnia uhonorowano pośmiertnie scenarzystę Skowrońskiego. Dzieło znalazło się na liście stu najlepszych przedstawień w historii Teatru Telewizji, wytypowanych w 1999 roku przez Akademię Teatru Telewizji.

Młody aktor (Ignacy Gogolewski) przygotowuje się do roli Makbeta. Reżyser spektaklu (Zbigniew Cybulski) ma do niego pretensje o słynny monolog ze sztyletem. Aktor, grając, sprawia wrażenie, jakby chciał zabić jakiegoś „upiora”, kogoś kogo widzi, co psuje koncepcję reżysera. Aktor jednak obstaje przy swoim, gdyż odczuwa potrzebę uczczenia pamięci tytułowego „Mistrza”. Opowiada o nim reżyserowi^[2].

Jest rok 1944, czas po powstaniu warszawskim. Młody aktor (który wtedy jeszcze nie ukończył szkoły aktorskiej, gdyż naukę przerwał mu wybuch wojny) po ucieczce z transportu^[a] trafia do jednego z podwarszawskich dworków^[1], domu nauczycielki, Zofii Kowalskiej (Ryszarda Hanin). Znajdują u niej schronienie również uciekinierzy z Warszawy, a wśród nich „Mistrz” – stary aktor. Tuż przed wybuchem wojny miał on szansę na pierwszą w swoim życiu poważną rolę do odegrania. Opowiada on młodemu o teatrze. Wierzy, że po wojnie zagra Makbeta, i od trzech lat pracuje nad tą rolą. Ma kolekcję przekładów tej sztuki i opracował nawet jej własną koncepcję, dostosowaną do jego wieku. Tymczasem gestapo poszukuje winnych wysadzenia torów kolejowych (to właśnie wtedy młodemu aktorowi udało się zbiec). Niemcy biorą zakładników spośród osób przebywających w domu, wybierając przedstawicieli inteligencji. Ponieważ w kenkarcie „Mistrza” widnieje jako zawód Buchhalter (niem. księgowy), początkowo nie biorą go pod uwagę. Stary aktor jednak za wszelką cenę chce udowodnić, że jest artystą. W tym celu, na życzenie gestapowców, odgrywa monolog ze sztyletem, kończąc w języku niemieckim: Und, aufgeschreckt von seinem wachen Knecht, Dem Wolf, der heulend ihm die Stunde ruft, Schreitet der hagre Mord i rzucając nóż na ziemię. Niemcy stwierdzają, że rzeczywiście, jest aktorem i „Mistrz” zajmuje miejsce mecenasa (Henryk Borowski) pod ścianą z zakładnikami – u boku nauczycielki, doktora (Andrzej Łapicki) i pianisty (Andrzej Żarnecki). Zakładnicy zostają rozstrzelani, a młody aktor wędruje dalej^[2].

Poruszony tą opowieścią, reżyser pozwala młodemu aktorowi na odegranie roli Makbeta tak, jak chce^[2].

Źródło: Filmpolski.pl^[1]

Reżyser filmu, Jerzy Antczak, w 1963 roku dołączył do zespołu telewizyjnego Teatru Telewizji, dążącego do adaptacji literatury i sztuk teatralnych oraz upowszechnienia kultury teatru. Antczak preferował różnorodny repertuar na potrzeby wielomilionowej widowni, lecz zamierzał za pomocą spektakli Teatru Telewizji kształcić widzów za pomocą możliwie najbardziej komunikatywnych środków^[3.1]. W 1964 powstał spektakl Teatru Telewizji Mistrz, w reżyserii Antczaka ze scenariuszem Zdzisława Skowrońskiego^[4]. W roli tytułowej wystąpił Janusz Warnecki. To z myślą o nim Skowroński napisał tę sztukę^[4][1]. Niemal 70-letniego wówczas aktora (1895-1970), zmagającego się z kalectwem, namówił do udziału w realizacji reżyser^[4][1]. Wobec oporów Janusza Warneckiego przed przyjęciem roli Antczak zaproponował, by aktor zagrał przez większość czasu siedząc – wstając jedynie w kulminacyjnym momencie, by wypowiedzieć monolog Makbeta^[5].

W 1966 roku, w identycznym składzie reżyser–scenarzysta (Antczak–Skowroński) ukończona została adaptacja spektaklu, również z Warneckim w roli głównej. Za realizację filmu odpowiadał Zespół Filmowy „Iluzjon”. Zdjęcia do filmu wykonał Jan Janczewski, a scenografię przygotował Jerzy Masłowski. Montażem dzieła zajęła się Krystyna Rutkowska. Premiera telewizyjna Mistrza odbyła się 7 października 1966 roku^[1].

W recenzjach Mistrza przeważały pozytywne opinie. Recenzenci byli zgodni, że film w dużym stopniu zawdzięcza międzynarodowe laury odtwórcy głównej roli^[1]. W opinii Janiny Szymańskiej Mistrz to „coś znów niezmiernie rzadkiego ostatnio i w teatrze i w telewizji – […] miłość do teatru, tej najbardziej ludzkiej ze sztuk i poprzez teatr – miłość do człowieka”, a rola Warneckiego stanowi przejaw „obrony ludzkiej godności”^[6]. Jerzy Milewski na łamach „Kierunków” uważał, że scenarzysta Skowroński „okazał się w tej sztuce dość miernym filozofem i teatrologiem, ale cóż to za obserwator, cóż za majster dramatopisarskiego rzemiosła”^[7]. Zdzisław Morawski uznał Mistrza za „wysoce humanistyczny film […] o niezmierzonych wartościach sztuki, o jej tryumfie nad barbarzyństwem, tryumfie, chociaż w danym razie jednostka przegrała”^[8]. Leszek Goliński na łamach „Trybuny Ludu” uznał sukces Mistrza za skuteczną próbę rehabilitacji telewizji jako narzędzia dostarczania kultury: „Oto triumf tej specyfiki, której nieraz odmawia się prawa obywatelstwa, zwłaszcza przez ludzi, którzy o telewizji potrafią płynnie mówić, z reguły jej nie oglądając”^[9]. W recenzji dla „Życia Warszawy” pojawiła się opinia, iż „rezygnując z wszelkiej »widowiskowości« […] Antczak pokazał całą tragedię starego aktora, a także otaczających go ludzi […]. Dał tym sposobem bardzo właściwą dla specyfiki małego ekranu wizję rozgrywającego się dramatu i umożliwił też – tak rzadkie w polskich filmach – popisy sztuki aktorskiej”^[10].

• 1966, festiwal Prix Italia, Palermo – Prix Italia w kategorii „Dramat” (Prix Italia for original dramatic programmes)^[11][12]. Nagrodzono zarówno za scenariusz, jak i za reżyserię^[1].
• 1970 – Nagroda Państwowa I stopnia dla Zdzisława Skowrońskiego (przyznana pośmiertnie)^[1]

Dzieło znalazło się na liście stu najlepszych w historii Teatru Telewizji przedstawień teatralnych, wytypowanych w sierpniu 1999 przez Akademię Teatru Telewizji^[13].

• Mistrz (1966) w bazie IMDb (ang.)
• Mistrz (1966) w bazie filmpolski.pl
• Mistrz (1966), [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Przedstawienia) .