Nektarnik epoletowy

Nektarnik epoletowy
Cinnyris habessinicus[1]
(Hemprich & Ehrenberg, 1828)
Ilustracja
Samiec sfotografowany w Etiopii
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

wróblowe

Podrząd

śpiewające

Rodzina

nektarniki

Rodzaj

Cinnyris

Gatunek

nektarnik epoletowy

Synonimy
  • Nectarinia (Cinnyris) habessinica Hemprich & Ehrenberg, 1828
  • Cinnyris hellmayri Neumann, 1904
  • Cinnyris habessinica (Hemprich & Ehrenberg, 1828)[2]
  • Nectarinia habessinica Hemprich & Ehrenberg, 1828[2]
Podgatunki

zobacz opis w tekście

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]

Nektarnik epoletowy (Cinnyris habessinicus) – gatunek małego ptaka z rodziny nektarników (Nectariniidae). Występuje na Półwyspie Somalijskim i nieco dalej na północ oraz na obrzeżach Półwyspu Arabskiego. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia

Pierwszy formalny opis nektarnika epoletowego przypisuje się Hemprichowi i Ehrenbergowi. Ukazał się w 1828, kilka lat po śmierci Hempricha. Holotyp pochodził z ówczesnej Abisynii[4], a dzisiejszej Etiopii. Interior tego regionu był celem wyprawy, w której brało udział obydwu niemieckich zoologów. Hemprich nie dożył jednak jej końca; jeszcze podczas podróży po wyspach i portach Morza Czerwonego był wyraźnie wyczerpany. Zmarł z powodu wysokiej gorączki w czerwcu 1825 w porcie w Massaua na terenie dzisiejszej Erytrei[5]. Autorzy nadali nowemu gatunkowi nazwę Nectarinia (Cinnyris) habessinica[4].

Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza nektarnika epoletowego w rodzaju Cinnyris[6], podobnie jak i inne autorytety[7][8][9][10]. Kwestią sporną jest liczba podgatunków oraz związane z nią wydzielanie nektarnika arabskiego (C. (h.) hellmayri) do osobnego podgatunku. Za pozostawieniem go w obrębie nektarnika epoletowego, który w takim ujęciu dzieli się na 5 podgatunków, są autorzy Kompletnej listy ptaków świata (2025)[10] i Howard and Moore Complete Checklist... (2014)[9]. Według IOC (2025)[6], Clements Checklist of Birds of the World (2025)[7], AviList (2025)[11] oraz listy ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (10. wersja online: październik 2025) te dwa taksony powinny mieć rangę osobnych gatunków. Tym samym nektarnik epoletowy na tych listach obejmuje 3 podgatunki występujące w Afryce, natomiast nektarnik arabski – 2 podgatunki występujące na Półwyspie Arabskim[8]. Ponieważ BirdLife International jest autorytetem w dziedzinie ptaków dla Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), ta przyjęła ten sam system klasyfikacji i osobno ocenia nektarnika epoletowego i arabskiego[12][13].

Morfologia

Długość ciała wynosi około 11,5–13 cm[14]. Masa ciała jest przeciętnie mniejsza u samic; ogółem u obu płci łącznie wynosi od 7 do 12 g[15]. Wymiary szczegółowe podane w milimetrach przedstawia poniższa tabela.

Wymiary szczegółowe (mm), przedział i średnia
Podgatunek Płeć n Dł. skrzydła n Dł. ogona n Dł. dzioba n Dł. skoku Źródło
C. h. habessinicus samce 10 67–71 (68,5) 10 45–51 (47,9) 10 21–24 (22,7) 10 26–27 (26,4) [16]
samice 10 58–62 (59,6) 10 37–42 (39,6) 10 19–23 (20,8) 10 25–26 (26,3)
C. h. alter samce 10 68–71 (69,6) — 10 23–26 (24,6) — [16]
samice —
C. h. hellmayri samce 14 70,5–74,0 (72,3) 13 49–54 (51,6) 15 23–27 (25,1) — [14]
samice 8 61–66 (63,8) 9 40,5–48,0 (44,4) 9 21,9–24,9 (23,0) —
C. h. kinneari samce 15 69,0–76,5 (71,8) 15 47–52 (50,0) 15 22,0–26,3 (23,3) — [14]
samice 8 62,5–70,0 (65,2) 8 44–48 (45,8) 8 20,2–22,0 (20,6) —
Z bliska i w dobrym oświetleniu w upierzeniu samca widać zarówno czerwonawy i zielony, jak i fioletowy oraz niebieskawy połysk. Na zdjęciu osobnik z Salala w Omanie

Większość upierzenia samca ma barwę czarniawą z jaskrawozielonym metalicznym połyskiem. Na piersi znajduje się czerwona (opisywana też jako karminowa[14] albo szkarłatna) przepaska (nad nią znajduje się jeszcze cienka niebieskozielona przepaska), której szerokość jest wysoce zmienna. Ma około 7,5–11 mm szerokości[15]. Zwykle nie przykuwa mocno uwagi obserwatora. Gardło, skrzydła i spód ciała (aż po pokrywy podogonowe) są nieco ciemniejsze. W dobrym oświetleniu i z bliskiej odległości można zauważyć również fioletowy lub niebieskawy połysk. Na piersi (po bokach) znajdują się kępki żółtych piór, które samce pokazują podczas zalotów. Samice są ciemniejsze z wierzchu i nieco jaśniejsze na spodzie ciała. Wyróżnia się jasna brew i ciemniejszy pasek oczny. Dokładne odcienie są różne u samic poszczególnych podgatunków, po smoliście brązowe wierzchnie partie ciała u części nektarników epoletowych z Półwyspu Arabskiego. Na pokrywach podogonowych widoczne paski układające się „w jodełkę”[14]. Nektarniki arabskie od epoletowych odróżniają się: znacznie węższą i nieco mniej połyskującą czerwoną przepaską na piersi u samców; większym obszarem zajmowanym przez niebieskie pokrywy nadogonowe u samców oraz głębszą barwą, jaką się mienią; znacznie ciemniejszym, szarym lub brązowoszarym upierzeniem u samic. Ponadto ich przeciętne rozmiary są większe niż u nektarników epoletowych. Wspomniane różnice w upierzeniu przyczyniły się do decyzji niektórych autorów o podniesieniu nektarnika arabskiego do rangi gatunku[15].

Dziób jest stosunkowo długi, łukowato wygięty. Ma barwę czarną, tak jak i nogi. Tęczówka ciemnobrązowa[15].

Zasięg występowania

Samica i samiec nektarnika epoletowego na ilustracji z 1880; autor: John Gerrard Keulemans

Obszar występowania przedstawicieli poszczególnych podgatunków obejmuje[15]:

  • C. h. kinneari Bates, 1935 – zachodnia Arabia Saudyjska, od południowej części regionu Hidżaz na południe po prowincję Asir;
  • nektarnik arabski, C. h. hellmayri Neumann, 1904 – skrajnie południowo-zachodnia część Arabii Saudyjskiej (okolice miasta Nadżran), Jemen i południowo-zachodni Oman (Muhafazat Zufar);
  • nektarnik epoletowy, C. h. habessinicus (Hemprich & Ehrenberg, 1828) – obszar od północno-wschodniego Sudanu (Dżabal Ilba, przy granicy z Egiptem; obecnie pod kontrolą Egiptu, mimo roszczeń ze strony Sudanu) na południe przez Erytreę po północną i środkową Etiopię, aż do Harer i Yabelo. Osobniki widywane w Dżibuti mogą należeć do tego podgatunku. Niekiedy jako miejsce jego występowania jest również podawana północna Somalia;
  • C. h. alter Neumann, 1906 – wschodnia Etiopia i północna Somalia (na północ od równoleżnika 7°N);
  • C. h. turkanae Van Someren, 1920 – południowo-wschodni Sudan Południowy, północno-wschodnia Uganda, północna i środkowa Kenia, południowa Etiopia (na północ po Arussi) oraz południowo-zachodnia Somalia (wzdłuż górnego biegu rzeki Dżuba).

Nektarniki epoletowe nie były widziane na żadnej z czterech wysp archipelagu Sokotra[17]. W Afryce występują na południe od równoleżnika 22°N[16]. Na Półwyspie Arabskim gniazdują na pewno co najmniej jeszcze na szerokości Mekki, powyżej 21°N, jednak obserwowano budowę gniazda najdalej na szerokości 25,5°N. Dalej na północ od miejsc gniazdowania nektarniki epoletowe występują poza sezonem lęgowym[17].

Pożywienie

Zarówno w Afryce, jak i na Półwyspie Arabskim nektarniki epoletowe żywią się głównie nektarem i bezkręgowcami. Ponadto przynajmniej w Afryce jedzą też owoce, jak te drzew arakowych Salvadora persica. Wśród spożywanych bezkręgowców odnotowano gąsienice i inne larwy, chrząszcze (Coleoptera), muchówki (Diptera), pluskwiaki (Hemiptera), błonkoskrzydłe (Hymenoptera), termity (Isoptera), motyle (Lepidoptera) i pajęczaki (Araneae)[15].

Wśród roślin, których nektarem żywią się nektarniki epoletowe, odnotowano następujące[15]:

Ekologia i zachowanie

Preferencje środowiskowe

Nektarniki epoletowe zamieszkują suche cierniste zakrzewienia, wyschnięte koryta rzeczne z kwitnącymi roślinami, uprawy, ogrody, kamieniste zbocza i górskie lasy, a na Półwyspie Somalijskim – zadrzewienia niemal każdego typu. Były odnotowywane od poziomu morza do około 1975 m n.p.m. w Somalii (jednak głównie między 900 a 1250 m n.p.m.[15]) i 1980 m n.p.m. w Etiopii[15], a w Kenii – między 400 a 1000 m n.p.m.[16] Kenijska populacja zamieszkuje w większości strefę półpustyń – znajduje się w niej blisko 84% obszaru występowania, z czego na 63% jego powierzchni roczna suma opadów nie przekracza 500 mm[15]. Na Półwyspie Arabskim nektarniki epoletowe występują wśród stosunkowo bujnej roślinności na zboczach wzgórz lub wadi oraz w suchych zakrzewieniach na sawannach, w parkach i ogrodach. Nie pojawiają się w typowo pustynnych obszarach. Odnotowywane były przeważnie dość daleko od wybrzeża, powyżej 250 m n.p.m. i poniżej 1800 m n.p.m. Były widywane do 2300 m n.p.m. w okolicy stolicy Jemenu, Sany[17].

Tryb życia i zachowanie

Nektarniki epoletowe prowadzą osiadły tryb życia. Prawdopodobnie w wielu regionach odbywają wędrówki na skalę lokalną, zależnie od dostępności pożywienia. Takie obserwowane są między innymi na Dżabal Ilba, gdzie nektarniki epoletowe pospolicie pojawiają się w lutym i marcu w okresie kwitnienia wianowłostki Delonix elata, a znikają w kwietniu, gdy okres kwitnienia drzew się skończy[15]. Żerują pojedynczo, w parach i w grupach złożonych z 4–5 osobników. W porównaniu do wielu innych gatunków nektarników wydają się lepiej tolerować obecność przedstawicieli własnego gatunku[18]. Bywały widywane w dużych stadach, do około 75 osobników (obserwacja z Jemenu)[17].

Lęgi

Okres lęgowy

Okres składania jaj na granicy Sudanu i Egiptu (Dżabal Ilba) trwa od grudnia do stycznia[16], w Erytrei – od grudnia do lutego[18] (lęgi ogółem stwierdzano od grudnia do marca[16]), w Etiopii – w styczniu, kwietniu, czerwcu i być może w sierpniu, w Somalii – od lutego do maja, w Kenii – w grudniu i od kwietnia do lipca[15]. Na Półwyspie Arabskim większość aktywności lęgowej ma miejsce od marca do lipca. Była jednak w różnej formie odnotowywana niemal cały rok i wśród nektarników epoletowych na Półwyspie wydaje się brakować wyraźnego okresu gniazdowania związanego z miejscem występowania. Nektarniki epoletowe w Afryce mogą wyprowadzać dwa lęgi w roku, na Półwyspie Arabskim prawdopodobnie tylko jeden lęg w roku (dowodów na drugi nie było przynajmniej do 2010)[17]. Są monogamiczne i terytorialne[16].

Gniazdo

Obserwowano zarówno budowę gniazda przez samicę (z samcem pozostającym w pobliżu), jak i samca. Zwykle odpowiada za to jednak samica. Raz obserwowano rozbiórkę już gotowej konstrukcji przez obydwa ptaki z pary; powód był nieznany. Gniazdo nektarnika epoletowego to częściowo zamknięta konstrukcja; ma kształt owalny z wyraźnie zaznaczonym „przedsionkiem”[15]. Mierzy blisko 10 cm długości i 7 cm szerokości[18]. Budulec stanowią włókna roślinne, trawy, liście, kokony i pajęczyny, a wyściółkę – podobny do wełny roślinny puch (między innymi wilców, Ipomoea i mleczar, Calotropis), pierze, pajęczyny i wełna. Często gniazdo może wydawać się białawe ze względu na ilość użytych pajęczyn, roślinnego puchu i innego delikatnego materiału, drobnych traw i kokonów. Czasami nektarniki epoletowe przyozdabiają je białymi płatkami kwiatów. Raz stwierdzono wplecenie w konstrukcję dużej ilości białego materiału izolującego z pobliskiego miejsca budowy. Gniazda afrykańskich i arabskich przedstawicieli gatunku są do siebie podobne[15].

Jaja, inkubacja i opieka nad młodymi

W zniesieniu znajduje się 1 lub 2 jaja[15]; raz w zachodnim Jemenie widziano parę karmiącą 3 podloty[17]. Skorupka ma barwę białą; pokrywają ją jasne szarobrązowe plamy i nieregularne czarne wzory skupione przy szerszym końcu[15]. Przybliżone wymiary podane bez liczby zmierzonych jaj czy miejsca ich pochodzenia to około 19,5 na 15,0 mm dla podgatunku nominatywnego i 19,0–19,5 na 13,5–14,0 mm u C. h. turkanae[18].

Czas wysiadywania oraz potrzebny do opierzenia się młodych pozostawały nieznane jeszcze w 2021 roku. Wiadomo jedynie, że młode są karmione przez obydwa ptaki z pary[15]. Być może niewielka liczba piskląt jest przystosowaniem do małej dostępności bezkręgowców, które otrzymują młode nektarniki[17].

Status zagrożenia

IUCN uznaje nektarnika epoletowego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) od 2016 (stan w 2025); wcześniej był klasyfikowany razem z nektarnikiem arabskim, który jednak jako osobny gatunek również ma status LC. BirdLife International uznaje trend liczebności populacji za prawdopodobnie stabilny w przypadku obydwu nektarników[12][13].

Przypisy

  1. ↑ Cinnyris habessinicus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 D. Lepage: Shining Sunbird Cinnyris habessinicus. [w:] Avibase [on-line]. [dostęp 2021-12-17]. (ang.).
  3. ↑ Cinnyris habessinicus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  4. 1 2 Friedrich Wilhelm Hemprich & Christian Gottfried Ehrenberg, Icones et descriptiones avium quae ex itinere per Africam borealem et Asiam occidentalem, t. Avium, cz. 1, 1828.
  5. ↑ Hemprich, Wilhelm F. (1796-1825), [w:] Global Plants database [online], JSTOR [dostęp 2021-12-14].
  6. 1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), Dippers, leafbirds, flowerpeckers, sunbirds [online], IOC World Bird List (v15.1) [dostęp 2026-01-24].
  7. 1 2 Clements i inni, The eBird/Clements Checklist of Birds of the World: v2025 [online], 2025 [dostęp 2026-01-17] (ang.).
  8. 1 2 HBW and BirdLife International, Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 10 [online], październik 2025 [dostęp 2026-01-17].
  9. 1 2 NECTARINIIDAE - Sunbirds (16:136), [w:] Edward C. Dickinson & Les Christidis (red.), Howard and Moore Complete Checklist of the birds of the World, wyd. 4, t. 2, 2014 [dostęp 2026-01-24].
  10. 1 2 P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Nectariniidae Vigors, 1825 – nektarniki – Sunbirds (wersja: 2024-10-20). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-01-24].
  11. ↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
  12. 1 2 Species factsheet: Shining Sunbird Cinnyris habessinicus [online], BirdLife International, 2025 [dostęp 2026-01-24] (ang.).
  13. 1 2 Species factsheet: Arabian Sunbird Cinnyris hellmayri [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2026-01-24].
  14. 1 2 3 4 5 Lars Svensson, Hadoram Shirihai, Handbook of Western Palearctic Birds, t. Passerines. 2: Flycatchers to Buntings, Bloomsbury Publishing, 2018, s. 154–156, ISBN 978-1-4729-6092-4.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Guy M. Kirwan: Shining Sunbird (Cinnyris habessinicus), version 2.0. [w:] J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie & E. de Juana (red.). Birds of the World [on-line]. Cornell Lab of Ornithology, 8 października 2021. [dostęp 2021-12-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (29 października 2021)].
  16. 1 2 3 4 5 6 7 Birds of Africa, t. 6: Picathartes to Oxpeckers, Academic Press, 2000, s. 279–281, ISBN 978-0-12-137306-1.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 Shining Sunbird, [w:] Atlas of the Breeding Birds of Arabia, 2010 (Fauna of Arabia), s. 634–635, ISBN 978-3-929907-83-4.
  18. 1 2 3 4 Clive F. Mann, Robert A. Cheke: Sunbirds: A Guide to the Sunbirds, Flowerpeckers, Spiderhunters and Sugarbirds of the World. A&C Black, 2010, s. 297–299. ISBN 978-1-4081-3568-6.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.