Niezachłanni

Niezachłanni^[1][2][3] (ros. нестяжа́тели, oryg. cs. niestiażatieli) – określenie grupy mnichów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego reprezentującej prąd religijny, który ukształtował się w drugiej połowie XV i istniał do połowy XVI w.^[4] Niezachłanni opowiadali się za pełną niezależnością państwa i Kościoła oraz za wyrzeczeniem się przez Kościół ziemskiego majątku. Przywódcami niezachłannych byli Nił Sorski i Wassian Patrikiejew^[5][1]. Idee niezachłannych podzielał i gorąco ich bronił Maksym Grek^[6].

Niezachłanni opowiadali się przeciwko gromadzeniu przez Rosyjski Kościół Prawosławny majątków ziemskich, w szczególności przeciwko ich posiadaniu przez monastery. Twierdzili, że obowiązkiem mnicha jest życie w ubóstwie i utrzymywanie się z własnej pracy^[1]. Bogactwo - w ocenie przywódcy niezachłannych, Niła Sorskiego - nieuchronnie demoralizowało mnichów^[3]. Mnisi - według niezachłannych - powinni dążyć do moralnej doskonałości i wewnętrznego doskonalenia, które mieli osiągać poprzez kontemplację. Za jedyne źródło dogmatów i prawd wiary uważali oni Pismo Święte, obniżając znaczenie Tradycji – dopuszczali dyskusję ze zwyczajami cerkiewnymi, a także ich zmianę. Sprzeciwiali się przy tym surowemu traktowaniu heretyków, twierdząc, że w stosunku do nich powinna być stosowana jedynie perswazja^[1].

Niezachłanni sprzeciwiali się wszelkiej interwencji państwa w sprawy Kościoła^[1][5].

W poglądach niezachłannych niekiedy przejawiały się elementy wolnomyślicielstwa. Przykładowo sceptycznie odnosili się oni do pełnych przepychu obrządków kościelnych, powątpiewali w cuda świętych, żądali krytycznego traktowania ksiąg świętych, występowali przeciw kaźniom heretyków oraz potępiali najbardziej odrażające strony życia klasztornego^[5].

Konflikt między niezachłannymi i osiflanami powstał na przełomie XV i XVI wieku^[7]. Konflikt ten, w odróżnieniu od herezji strigolników, stanowił sprzeczność w ramach ortodoksyjnej teologii, wiernej dogmatom prawosławnego chrześcijaństwa^[8]. Niezachłanni wywodzili się przede wszystkim spośród mnichów monasterów na północy ówczesnego Państwa Moskiewskiego, stąd określano ich także jako „starców zawołżańskich”^[3] (ros. заволжские старцы). Tak nazywano mnichów ze skitów, zorganizowanych przez Niła Sorskiego w lasach wołogodzkich^[4]. Przywódcą duchowym grupy niezachłannych był Nił Sorski. Koncepcje niezachłannych szybko znalazły się w gwałtownym konflikcie z poglądami stronnictwa zachłannych (cs. stiażatieli), na czele których stał Józef Wołocki^[5]. Grupa ta broniła wielkiej własności ziemskiej Kościoła i głosiła konieczność ścisłej współpracy państwa i Kościoła^[1].

Do konfrontacji obydwu poglądów doszło w czasie Soboru Lokalnego w 1503 roku, gdy Nił Sorski wystąpił z apelem do wszystkich klasztorów, by zrezygnowały z posiadanych dóbr i zaczęły utrzymywać się z jałmużny. Jego wniosek został jednogłośnie odrzucony przez sobór, który w swojej uchwale określił majątki Cerkwi jako niezbywalne i święte. Według R. Pipesa, inspiratorem wystąpienia mnicha mógł być Iwan III Srogi, który już wcześniej konfiskował na potrzeby państwa włości kościelne^[9]. Z poparciem władz świeckich ideologia zachłannych stopniowo stawała się częścią oficjalnego nauczania Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, potwierdzana przez sobory z lat 1524, 1531 i 1554–1555. Część niezachłannych uznano za heretyków, chociaż samego Niła Sorskiego kanonizowano jako świętego mnicha^[1]. Chociaż konflikt rozwiązano na korzyść zwolenników posiadania majątków, antagonizm powrócił ze zdwojoną siłą, gdy Piotr I Wielki rozpoczął sekularyzowanie ziem cerkiewnych, zakończone przez Katarzynę II^[10].

Okoliczności powstania stronnictwa niezachłannych i dalszy przebieg sporu o majątki Cerkwi były różnie interpretowane w historiografii. Część badaczy (w tym historycy radzieccy) uważali niezachłannych za blisko związanych z arystokratyczną opozycją wobec centralizacji władzy państwowej. Nicholas V. Riasanovsky podkreśla, że istotne znaczenie dla ideologii niezachłannych miała tradycja hezychastyczna i mistyczna, stanowiąca jedną z podstaw prawosławnego monastycyzmu. Porównuje również tę grupę z zachodniochrześcijańskim ruchem franciszkańskim^[1]. Chodzi o to, że Nił Sorski po pobycie na górze Athos (w słynnym monasterze prawosławnym w Grecji) przejął idee hezychazmu. Dlatego w przeciwieństwie do iosiflan starcy zawołżanscy głosili „pozostawienie świata” – nową, bardziej ascetyczną formę życia monastycznego, mistycznego skupienia się w celu połączenia się z Bogiem^[11].

• Strigolnicy

po polsku

• Marzanna Kuczyńska: Św. Dymitr Rostowski a tradycja monastycznej pobożności. W: Święta Góra Athos w kulturze Europy, Europa w kulturze Athosu. red. M. Kuczyńska. Gniezno: Collegium Europaeum Gnesnense : Komisja Slawistyczna PAN, 2009, s. 163-173. (pol.).
• Leonid Stołowicz: Historia filozofii rosyjskiej. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria, 2008. ISBN 978-83-7453-876-3.
• Iwan Szczipanow: Myśl filozoficzna w Rosji w wiekach IX—XVII. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 122–135. (pol.).

w językach obcych

• M. А. Маслин: РУССКАЯ ФИЛОСОФИЯ. W: Русская философия. Энциклопедия. Под общ. ред. М. А. Маслина. Wyd. III. М.: Мир философии, 2020, s. 598–603. (ros.).

  (ros.) Маслин M. А. РУССКАЯ ФИЛОСОФИЯ // Русская философия. Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. – 2-изд, дораб. и доп.. – М., 2014.

• А. Т. Павлов: НЕСТЯЖАТЕЛИ. W: Русская философия. Энциклопедия. Под общ. ред. М. А. Маслина. Wyd. III. М.: Мир философии, 2020, s. 465. (ros.).

  (ros.) А. Т. Павлов. НЕСТЯЖАТЕЛИ // Русская философия. Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. Сост. П. П. Апрышко, А. П. Поляков. – 2-изд, дораб. и доп.. – М., 2014.