Olsza szara

Olsza szara
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

bukowce

Rodzina

brzozowate

Rodzaj

olsza

Gatunek

olsza szara

Nazwa systematyczna
Alnus incana (L.) Moench
Methodus: 424 (1794)[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]

Zasięg
Mapa zasięgu
Zasięg w Europie

Olsza szara (Alnus incana (L.) Moench) – gatunek roślin z rodziny brzozowatych (Betulaceae)[4]. Występuje naturalnie na obszarze niemal całej Europy, na Kaukazie, w zachodniej Syberii oraz Ameryce Północnej[6]. W Polsce olsza szara występuje przede wszystkim w dolinach górskich oraz na nizinach przy brzegach rzek[7]. Jako roślina pionierska i bardzo odporna na zanieczyszczenie powietrza uważana jest za doskonały gatunek do rekultywacji nieużytków poprzemysłowych[8]. Dzięki symbiozie z bakteriami wiąże azot atmosferyczny do gleby, a rozwinięty system korzeniowy umacnia brzegi rzek i skarpy[9].

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek ten rośnie naturalnie na obszarze niemal całej Europy, na Kaukazie, w zachodniej Syberii oraz Ameryce Północnej[6]. Jej zasięg na północ sięga do około 70° szerokości geograficznej – został zaobserwowany nawet na skraju tundry[7].

Podgatunek nominatywny występuje w dużej części Europy oraz w zachodniej Azji – w rejonie Kaukazu, w Azji Mniejszej i na zachodniej Syberii. Na zachodnich krańcach Europy (Półwysep Iberyjski, Wyspy Brytyjskie) oraz w niektórych krajach nizinnych (Dania i Belgia) obecny jest jako gatunek introdukowany. Wprowadzony został także do Argentyny[3].

Podgatunek A. incana subsp. kolaensis występuje w północnej Europie – na Półwyspie Skandynawskim i w północnej Rosji[3].

Podgatunek A. incana subsp. rugosa rośnie w północno-wschodniej części Ameryki Północnej i jako introdukowany w Europie Środkowej i Północnej[3].

Podgatunek A. incana subsp. tenuifolia występuje w północno-zachodniej części Ameryki Północnej[3].

W Polsce naturalne występowanie olszy szarej cechuje się dysjunkcją zasięgu. Gatunek ten występuje przede wszystkim w dolinach górskich i podgórskich (częściej w Karpatach, rzadziej w Sudetach)[7] oraz w Polsce północno-wschodniej[10]. Na nizinach spotykany jest przy brzegach rzek spływających z gór, dzięki unoszeniu nasion przez wodę[11]. Dlatego za naturalne uznawane są stanowiska w dolinach Wisły i Odry, zaś jedynie wyjątkowo w dolinach tych ich dopływów, które nie spływają z gór (Bug, Warta, Noteć i in.). Ze względu na częste sadzenie w lasach – gatunek został szeroko rozprzestrzeniony w całym kraju[10][12].

Morfologia

Liście
Owocostany
Pień
Pokrój
Zrzucające liście średniej wielkości drzewo dorastające do 20 m wysokości i 12 m szerokości. Pokrój jest szeroko stożkowaty[8], z wieloma krzywymi pniami, szeroko wygiętymi u podstawy, wyprostowanymi powyżej[13]. Kora ma ciemnoszarą barwę (zarówno u młodych roślin, jak i dojrzałych okazów)[8] a według innych źródeł jest ciemno-, jasnoszara, czerwonawa lub brązowa, gładka, z wiekiem spękana, czasami z przetchlinkami[14]. Młode pędy i pąki są owłosione[15], mają elipsoidalny kształt, mierzą 4–7 mm długości, o wierzchołku od zaokrąglonego do prawie ostrego, trzon osiąga 1–3 mm długości, mają od 2 do 3 równych i nienachodzących na siebie łusek, są powlekane żywicą[14].
Liście
Naprzemianległe, pojedyncze[8], osadzone na ogonkach liściowych[15]. Mają eliptyczny[9] lub jajowaty kształt[13]. Mierzą do 10 cm długości i 5 cm szerokości. Górna powierzchnia jest ciemnozielona, matowa[8], natomiast od spodu są szaro owłosione[8]. Nasada liścia jest klinowa lub zaokrąglona[13]. Blaszka liściowa jest nieregularnie podwójnie ząbkowana na brzegu[8], o tępym, ostrym lub spiczastym wierzchołku[13]. Są pierzasto użyłkowane[13], z 10–15 parami nerwów drugorzędnych[15].
Kwiaty
Na jednym osobniku występują rozdzielne kwiaty męskie i żeńskie, zebrane w kotki[8], osadzone na grubych i relatywnie krótkich szypułkach[14]. Kotki męskie są zebrane po 2–4[15], mają żółtopomarańczową barwę, są zwisające i osiągają do 10 cm długości. Kotki żeńskie są wyprostowane i mają czerwoną barwę[8].
Owoce
Zdrewniałe orzeszki[14], wyglądem przypominające szyszki, są średniej wielkości, pięciokątne[15], mają jajowaty kształt, początkowo mają zielony kolor, lecz dojrzałe przebarwiają się na brązowo[8]. Prawie siedzące[15]. Zawierające małe skrzydlate nasiona. Owoce uwalniają nasiona, gdy te dojrzeją, jednak same pozostają długo na drzewie[8].
Gatunki podobne
Roślina jest podobna do podgatunku olszy zielonej Alnus alnobetula subsp. sinuata, który różni się brakiem owłosienia po spodniej stronie liści. Ponadto osiąga on mniejsze rozmiary i przybiera krzewiasty pokrój[8].

Biologia i ekologia

Rośnie na brzegach rzek, na terenach wilgotnych, bogatych w składniki odżywcze. W górach Kaukaz występuje do wysokości 1000 m n.p.m.[8], we Włoszech do 1300 m n.p.m.[16], we Francji do 1500 m n.p.m.[9], w Polsce w Tatrach do 1250 m n.p.m.[10] Preferuje stanowiska w półcieniu lub w całkowitym zacienieniu[17]. Najlepiej rośnie na podłożu o obojętnym i lekko zasadowym odczynie (od 6,8 do 7,2 w skali pH)[13] (w przeciwieństwie do olszy czarnej (Alnus glutinosa), która unika gleb wapiennych)[9]. Preferuje miejsca wilgotne, ale utrzymuje się też w miejscach suchych[10]. Występuje od 2 do 6 strefy mrozoodporności[17]. Roślina znosi klimat morski[17].

Potrafi wiązać azot atmosferyczny dzięki symbiozie z bakteriami, udostępniając go później innym roślinom. Także liście, bogate w azot, po opadnięciu poprawiają jakość gleby. Dzięki rozwiniętemu systemowi korzeniowemu wzmacnia brzegi rzek i skarpy. Jej drewno po ścięciu nie zmienia barwy na czerwonopomarańczową jak ma to miejsce u olszy czarnej[9].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Alno-Ulmion, Ass. Alnetum incanae[18].

Megafanerofit. Charakteryzuje się silnym wzrostem[8], jednak jak na drzewo jest gatunkiem krótko żyjącym – rzadko żyje dłużej niż 40 lat[13]. Jest to roślina jednopienna[8]. Kwitnie w różnych częściach zasięgu w okresie od lutego do kwietnia[17][9][10]. Jest rośliną wiatropylną[17].

Na glebach żyznych i wilgotnych tworzy zwarte zarośla i wyrasta w drzewa, na glebach suchych i ubogich zawsze pozostaje krzewem dającym dużo odrośli korzeniowych.

Liczba chromosomów 2n = 28[10].

Zmienność

Kolorem zielonym zaznaczono występowanie podgatunku A. incana subsp. rugosa, czerwonym A. incana subsp. tenuifolia, żółtym obu podgatunków

Gatunek zróżnicowany na cztery podgatunki[4]:

  • A. incana subsp. incana – podgatunek nominatywny, na obszarze od Europy po zachodnią Syberię i Turcję[19]
  • A. incana subsp. kolaensis (Orlova) Á.Löve & D.Löve – w Europie Północnej (Norwegia, Szwecja, Finlandia)[20]
  • olsza pomarszczona (A. incana subsp. rugosa (Du Roi) R.T.Clausen) – w Ameryce Północnej, na obszarze od środkowej i wschodniej Kanady po środkowo-północną i północno-wschodnią część Stanów Zjednoczonych[21], przyjmuje pokrój dużego krzewu. Blaszka liścia jest gruba, z dużymi ostrymi zębami na brzegach[14]
  • A. incana subsp. tenuifolia (Nutt.) Breitung – w Ameryce Północnej, na obszarze od Alaski po stan Nowy Meksyk w stanach Zjednoczonych[22]. Duży krzew lub małe drzewo[14]. Dorasta do 9 m wysokości. Pokrój jest owalny lub piramidalny[23]. Blaszka liściowa jest cienka i papierowa, z tępymi lub zaokrąglonymi zębami drugorzędnymi[14]. Kwiaty mają czerwoną lub purpurową barwę. Rośnie na wilgotnych bagiennych terenach, przy strumieniach, stawach i jeziorach, na pogórzu oraz w górach. Występuje od 5 do 7 strefy mrozoodporności. Kwitnie w marcu, natomiast owoce dojrzewają w październiku[23]

Zastosowanie

Drewno
Jest lekkie, miękkie i dość elastyczne, łatwe do podziału. Służy do produkcji drewniaków, misek czy drzeworytów. Bardzo cenione przez stolarzy[17]: jest łatwe w obróbce, wykonuje się z niego drobne wyroby tokarskie i rzeźbiarskie[11]. Z kolei drewno podgatunku A. incana subsp. tenuifolia jest miękkie, drobnoziarniste, lecz bardzo trwałe w wodzie. Nie ma ono dużej wartości handlowej, lecz jest wykorzystywane lokalnie na opał[23] oraz zdatne do drobnych budowli wodnych i faszynowania brzegów.
Gatunek pionierski
Jako roślina pionierska i bardzo odporna na zanieczyszczenie powietrza sprawdziła się jako doskonały gatunek do rekultywacji hałd, wysypisk i innych nieużytków poprzemysłowych[8][23]. Na opuszczonych po II wojnie światowej terenach Bieszczadów i Beskidu Niskiego bardzo szybko opanowała około 30 000 hektarów po byłych polach i pastwiskach. Jednak ponieważ jest rośliną krótkowieczną (dożywa 30–70 lat), powstałe jej drzewostany okazały się doskonałym przedplonem i osłoną dla gatunków podstawowych, takich jak buk i jodła.
Roślina ozdobna
Jest czasami uprawiana jako roślina ozdobna, np. odmiana zwisająca ‘Pendula’, czy strzępolistna ’Laciniata’.
Sztuka kulinarna
Kwiaty podgatunku A. incana subsp. tenuifolia są jadalne. Kotki są spożywane na surowo lub gotowane. Mają gorzki smak[23].
Medycyna
Kora podgatunku A. incana subsp. tenuifolia zawiera salicynę, która w organizmie człowieka rozkłada się do kwasu salicylowego. Ma działanie przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. Zewnętrzna warstwa kory jest cierpka i ma zastosowanie jako okład na rany krwawiące, gdyż zmniejsza obrzęk skaleczeń[23].
Garbowanie
Kora i owoce zawierają do 20% tanin służących do wyprawiania skóry[17].
Barwnik
Amerykańskie plemię Indian Nawaho produkuje czerwony barwnik ze sproszkowanej kory olszy szarej[13].

Uprawa

Kiełkuje większość świeżych nasion tego gatunku bez wstępnej obróbki. Jeśli nasiona są wysuszone, konieczna jest wilgotno-chłodna stratyfikacja w temperaturze 5 °C (41 °F) przez 180 dni[13].

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-29] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 Alnus incana (L.) Moench, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-18].
  4. 1 2 3 Alnus incana (L.) Moench. The Plant List. [dostęp 2016-06-07]. (ang.).
  5. ↑ Alnus incana, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  6. 1 2 Taxon: Alnus incana (L.) Moench. U.S. National Plant Germplasm System. [dostęp 2016-06-08]. (ang.).
  7. 1 2 3 Olsza szara. MojeDrzewa.pl. [dostęp 2016-06-09]. (pol.).
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Tony Russell: Arbres du monde. Larousse, 2013, s. 181. ISBN 978-2-03-587199-2. (fr.).
  9. 1 2 3 4 5 6 W. Stichmann, U. Stichmann-Marny: Guide Vigot de la flore d’Europe. Paris: Vigot, 2006, s. 46. ISBN 978-2-7114-1837-4. (fr.).
  10. 1 2 3 4 5 6 Maria Gostyńska-Jakuszewska, Betulaceae, Brzozowate, [w:] Adam Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 17-18, ISBN 83-85444-06-8, OCLC 749726292.
  11. 1 2 Radwańska-Paryska Zofia: Zielony świat Tatr, Nasza Księgarnia, Warszawa 1953, s. 47–49.
  12. ↑ Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 51. ISBN 83-915161-1-3.
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Alnus incana. Lady Bird Johnson Wildflower Center. [dostęp 2016-06-08]. (ang.).
  14. 1 2 3 4 5 6 7 5. Alnus incana (Linnaeus) Moench, Methodus. 424. 1794. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-06-08]. (ang.).
  15. 1 2 3 4 5 6 Alnus incana (L.) Moench. Tela Botanica. [dostęp 2016-06-08]. (fr.).
  16. ↑ Alnus incana (L.) Moench. [w:] Schede di Botanica [on-line]. Altervista. [dostęp 2016-06-08]. (wł.).
  17. 1 2 3 4 5 6 7 Alnus incana – (L.)Moench.. Plants For A Future, 1996-2012. [dostęp 2016-06-08]. (ang.).
  18. ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  19. ↑ Alnus incana subsp. incana. [w:] World Checklist [on-line]. Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2016-06-07]. (ang.).
  20. ↑ Alnus incana subsp. kolaensis (Orlova) Á.Löve & D.Löve, Bot. Not. 114: 51 (1961). [w:] World Checklist [on-line]. Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2016-06-07]. (ang.).
  21. ↑ Alnus incana subsp. rugosa (Du Roi) R.T.Clausen, Cornell Univ. Agric. Exp. Sta. Mem. 291: 8 (1949). [w:] World Checklist [on-line]. Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2016-06-07]. (ang.).
  22. ↑ Alnus incana subsp. tenuifolia (Nutt.) Breitung, Amer. Midl. Naturalist 58: 25 (1957). [w:] World Checklist [on-line]. Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2016-06-07]. (ang.).
  23. 1 2 3 4 5 6 Alnus tenuifolia – Nutt.. Plants For A Future, 1996-2012. [dostęp 2016-06-08]. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.