One Laptop per Child

One Laptop per Child (OLPC) – międzynarodowa organizacja non-profit oraz inicjatywa edukacyjna, której założeniem było tworzenie tanich komputerów przenośnych i środowiska edukacyjnego dla dzieci z krajów rozwijających się^[1][2].

Koncepcja programu powstała w środowisku MIT i była rozwijana m.in. przez Nicholasa Negroponte (związanego z MIT Media Lab)^[3][1]. W literaturze przedmiotu wskazywano, że projekt odwoływał się do założeń konstrukcjonizmu, zgodnie z którymi dzieci uczą się skutecznie poprzez tworzenie i eksperymentowanie z narzędziami (w tym cyfrowymi)^[4].

Inicjatywę publicznie przedstawiono w 2005 roku (m.in. podczas Światowego Forum Ekonomicznego w Davos), a następnie rozwijano ją w formule organizacji non-profit, nastawionej na wdrożenia w systemach edukacyjnych państw rozwijających się^[1][4]. W pierwszej fazie projekt opierał się na finansowaniu, sponsoringu i partnerstwach z podmiotami z sektora technologicznego^[1][5].

Projekt zakładał współpracę z rządami państw oraz wdrożenia realizowane na poziomie programów publicznych (m.in. w Ameryce Łacińskiej, Afryce i Azji)^[1][6]. W kolejnych latach podkreślano potrzebę uzupełniania dystrybucji sprzętu o komponenty programowe (np. szkolenia i wsparcie dla nauczycieli), a organizacja akcentowała szerszy charakter działań edukacyjnych (a nie wyłącznie projektowanie własnego sprzętu)^[4][7][2].

Głównym celem inicjatywy OLPC było zmniejszenie cyfrowego wykluczenia dzieci w krajach słabo i średnio rozwiniętych poprzez zapewnienie im dostępu do technologii informacyjno-komunikacyjnych w formule „jeden uczeń – jedno urządzenie”^[1][4]. Zakładano, że indywidualny komputer i oprogramowanie edukacyjne mogą wspierać samodzielne uczenie się oraz rozwój kompetencji cyfrowych^[1][4].

Program nawiązywał do założeń konstrukcjonizmu, akcentując uczenie się przez tworzenie (w tym cyfrowe wytwory, takie jak teksty, rysunki czy proste programy)^[4]. W dokumentach programowych i komentarzach podkreślano również aspirację do długofalowych zmian społecznych wynikających z powszechniejszego dostępu do technologii i zasobów wiedzy^[4][1].

Laptopy OLPC wykorzystywały system operacyjny o nazwie OLPC OS (oparty na Linux) wspierający wszystkie warianty sprzętowe modeli XO^[10]. Użyte w nim środowisko graficzne Sugar zostało zaprojektowane z myślą o dzieciach i edukacji opartej na „aktywnościach” (zamiast klasycznego modelu pulpitu)^[1][13][14]. W ekosystemie rozwijano zestaw narzędzi i aktywności edukacyjnych, m.in. do tworzenia rysunków oraz nauki programowania (np. środowiska oparte na wizualnych blokach)^[15][16].

Środowisko Sugar umożliwiało pracę kooperacyjną (w tym współdzielenie aktywności) oraz zakładał łatwe udostępnianie zasobów w środowisku szkolnym^[14][17]. Zastosowano również mechanizmy mające ograniczać kradzieże i nielegalny obrót sprzętem, w tym wykorzystanie procedur aktywacji urządzeń po dostarczeniu do miejsca wdrożenia^[18].

Laptopy w ramach OLPC były kierowane przede wszystkim do wdrożeń realizowanych przez podmioty publiczne (np. systemy edukacji) i dystrybuowane do szkół oraz uczniów w ramach programów 1:1^[1][4]. Założenie „jeden laptop na dziecko” wiązano z koncepcją „własności dziecka” jako jedną z zasad wdrożeniowych (sprzęt miał pozostawać do dyspozycji ucznia także poza szkołą)^[4].

W krajach rozwiniętych uruchamiano również akcje fundraisingowe, w ramach których darczyńca finansował zakup dwóch laptopów (jeden dla siebie, drugi dla dziecka w kraju rozwijającym się)^[19].

Od połowy pierwszej dekady XXI wieku rozpoczęto pilotażowe i większe wdrożenia OLPC w wielu krajach, w tym w Ameryce Łacińskiej (m.in. w Peru i Urugwaju) oraz w państwach innych regionów, takich jak Rwanda, Haiti czy Mongolia^[6][1]. W Urugwaju uruchomiono program o nazwie Plan Ceibal, opisywany jako „program inspirowany OLPC, dostosowany do warunków krajowych”, w ramach którego zainwestowano dodatkowo w infrastrukturę internetową, szkolenia i zasoby edukacyjne^[20][21].

Inicjatywa One Laptop per Child była szeroko komentowana jako przykład projektu wykorzystującego technologie informacyjne w celu wyrównywania szans edukacyjnych, a równolegle wskazywano na wyzwania organizacyjne, logistyczne i polityczne związane z masowym wdrażaniem programu^[1]. Podkreślano też, że same dostawy sprzętu mogą nie przekładać się na mierzalne efekty edukacyjne bez wsparcia instytucjonalnego (w tym przygotowania nauczycieli i rozwiązań programowych)^[1][22].

W badaniach ewaluacyjnych wskazywano m.in. na wzrost dostępu do komputerów i intensywniejsze korzystanie z nich, przy jednoczesnym braku istotnych efektów w wynikach testów z matematyki i języka w analizowanym okresie w Peru^[23][24].

W przypadku urugwajskiego programu Plan Ceibal wskazywano na ograniczenie nierówności w dostępie do komputerów; podawano, że do 2010 roku luka w dostępie do komputerów zmniejszyła się ponad dziesięciokrotnie^[20]. Jednocześnie w badaniu ewaluacyjnym opartym na danych panelowych nie stwierdzono istotnego wpływu programu na wyniki z czytania i matematyki, zwracając uwagę m.in. na ograniczoną intensywność wykorzystania laptopów podczas lekcji^[25]. W okresie pandemii COVID-19 wykorzystywano zasoby i platformy Ceibal w rozwiązaniach kształcenia na odległość („Ceibal en casa”) służących utrzymaniu ciągłości edukacji^[26]; podawano też, że w 2020 roku 88% uczniów miało dostęp do wirtualnej platformy Ceibal^[27].

Projekt OLPC bywał również zestawiany z innymi inicjatywami rozwoju tanich komputerów edukacyjnych, a część analiz wskazywała, że rynek odpowiedział na rozgłos wokół OLPC rozwojem szerszej kategorii tanich urządzeń przenośnych (m.in. netbooków)^[1][28].