Oset zwisły

Oset zwisły
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Carduoideae
Rodzaj	oset
Gatunek	oset zwisły
	Nazwa systematyczna
	Carduus nutans L.; Sp. pl. 2:821. 1753

Oset zwisły (Carduus nutans L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych.

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzimy obszar jego występowania obejmował północną część obszaru śródziemnomorskiego^[5]. Rozprzestrzenił się i obecnie występuje na wszystkich kontynentach (poza Antarktydą) i na wielu wyspach^[6]. W Europie Środkowej pojawił się już w epoce żelaza, w Polsce we wczesnym średniowieczu w okolicach Krakowa. We florze Polski ma status archeofita^[5]. Ma liczne stanowiska^[7], ale koncentrują się one w północno-zachodniej części kraju, rozproszony jest na południowym zachodzie, północnym wschodzie i w centrum, bardzo rzadki na południowym wschodzie^[8].

Morfologia

Łodyga: Kolczasto oskrzydlona, wzniesiona, o wysokości do 100 cm^[5]. Zwykle nierozgałęziona lub rozgałęziona w górze (inaczej, gdy roślina zostanie ścięta lub zgryziona). W górnej części, pod koszyczkami, jest też biało, kutnerowato owłosiona^[9].
Korzeń: Wrzecionowaty, zgrubiały^[9].
Liście: Ulistnienie skrętoległe. Liście w zarysie lancetowate lub podługowate. Dolne zebrane w różyczkę liściową, głęboko pierzastodzielne i krótkoogonkowe, górne zatokowato-klapowane, szeroko zbiegające po łodydze, o brzegach kolczasto ząbkowanych^[5].
Kwiaty: Purpurowoczerwone w prawie kulistych koszyczkach o średnicy 3,5–7 cm. Wyrastają na długich, w czasie kwitnienia zwisłych szypułkach. Okrywa o listkach tworzących kilka szeregów. Mają szerokość do 5,5 mm, są przewężone powyżej nasady, a ich szczyty zakończone są lancetowatym kolcem. Niektóre listki okrywy są purpurowo nabiegłe. Wszystkie kwiaty w koszyczku są obupłciowe, rurkowate. W dnie koszyczka szczecinkowate plewinki^[5].
Owoce: Niełupki o długości 3,5–4 mm z pierścieniowatym rąbkiem i puchem kielichowym o długości 15–20 mm^[5].
Gatunki podobne: Charakterystyczny gatunek z powodu okazałych koszyczków (koszyczki innych ostów mają poniżej 3 cm długości) i szerokich łusek okrywy (u innych ostów do 3 mm)^[9]. Podane cechy charakterystyczne mogą spowodować pomyłkę z podobnym pod tymi względami ostropestem plamistym Silybum marianum, który jednak wyróżnia się biało plamistymi liśćmi.

Biologia i ekologia

Rozwój: Roślina dwuletnia, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do września. Kwiaty przedprątne, zapylane przez motyle i błonkówki^[10]. Nasiona rozsiewane przez wiatr.
Siedlisko: Rośnie na suchych zboczach, w miastach, na przydrożach, w zaroślach, na ubogich pastwiskach, wysypiskach, nieużytkach – głównie na glebach zawierających wapń, piaszczystych i kamienistych, ale także na glebach gliniastych^[5]^[10]. W swoim rodzimym obszarze występowania rośnie w murawach kserotermicznych oraz w zdegenerowanych stadiach makii śródziemnomorskiej^[5]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych w Polsce gatunek charakterystyczny dla SAll. Onoperdion^[11].
Oddziaływania międzygatunkowe: Na ostach pasożytuje wiele gatunków grzybów. M.in. są to: Golovinomyces cichoracearum wywołujący mączniaka prawdziwego astrowatych, Puccinia calcitrapae i Puccinia cnici wywołujące rdze, Microbotryum cardui, Ramularia cirsii, Ramularia cynarae, Nodulosphaeria cirsii^[12].
Genetyka: Liczba chromosomów: 2n – 16^[7].

Systematyka i zmienność

Gatunek tworzy mieszańce z ostem kędzierzawym, ostem nastroszonym^[7]^[9] i łopianowatym^[9].

W obrębie gatunku wyróżnianych jest 12 podgatunków i odmiana^[4]:

C. nutans subsp. alpicola (Gillot) Chass. & J.Arenes
C. nutans subsp. falcatoincurvus P.H.Davis
C. nutans subsp. granatensis (Willk.) O.Bolòs & Vigo
C. nutans subsp. leiophyllus (Petrovič) Stoj. & Stef.
C. nutans var. litoralis P.D.Sell
C. nutans subsp. micropterus (Borbás) Hayek
C. nutans subsp. nutans
C. nutans subsp. perspinosus (Fiori) Arènes
C. nutans subsp. platylepis (Rchb. & Sauter) Nyman
C. nutans subsp. platypus (Lange) Greuter
C. nutans subsp. siculus (Franco) Greuter
C. nutans subsp. taygeteus (Boiss. & Heldr.) Hayek
C. nutans subsp. trojanus P.H.Davis

Zastosowanie

Kwiatostany tego ostu zmacerowane w wodzie przez kilka godzin używane były do przyśpieszania zsiadania się mleka i przy wyrobie sera. Pozbawione kolców łodygi, młode liście i dna koszyczków są jadalne^[13].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
↑ The International Plant Names Index [online] [dostęp 2018-02-17] .
1 2 Carduus nutans L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-01-10] .
1 2 3 4 5 6 7 8 BarbaraB. Sudnik-Wójcikowska BarbaraB., Rośliny synantropijne, Warszawa: Multico, 2011, s. 84, ISBN 978-83-7073-514-2, OCLC 948856513 .
↑ Discover Life Maps [online] [dostęp 2018-01-17] .
1 2 3 LucjanL. Rutkowski LucjanL., Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 496, ISBN 83-01-14342-8 .
↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 117, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
1 2 3 4 5 MariaM. Sychowa MariaM., Carduus L., Oset, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 359–360 .
1 2 OlgaO. Seidl OlgaO., JózefJ. Rostafiński JózefJ., Przewodnik do oznaczania roślin, Warszawa: PWRiL, 1973, s. 105 .
↑ WładysławW. Matuszkiewicz WładysławW., Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 193, ISBN 83-01-14439-4 .
↑ WiesławW. Mułenko WiesławW., TomaszT. Majewski TomaszT., MałgorzataM. Ruszkiewicz-Michalska MałgorzataM., Wstępna lista grzybów mikroskopijnych Polski, Kraków: W. Szafer. Institute of Botany, PAN, 2008, s. 13–681, ISBN 978-83-89648-75-4 .
↑ ŁukaszŁ. Łuczaj ŁukaszŁ., Dzikie rośliny jadalne Polski: przewodnik survivalowy, wyd. 2, Krosno: Wydawnictwo "Chemigrafia", 2004, ISBN 83-904633-6-9, OCLC 71833163 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).

[ipni-3] The International Plant Names Index [online] [dostęp 2018-02-17] .

[powo-4] 1 2 Carduus nutans L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-01-10] .

[sudnik-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 BarbaraB. Sudnik-Wójcikowska BarbaraB., Rośliny synantropijne, Warszawa: Multico, 2011, s. 84, ISBN 978-83-7073-514-2, OCLC 948856513 .

[discover-6] Discover Life Maps [online] [dostęp 2018-01-17] .

[rutkowski-7] 1 2 3 LucjanL. Rutkowski LucjanL., Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 496, ISBN 83-01-14342-8 .

[atlas-8] Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 117, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .

[sychowa-9] 1 2 3 4 5 MariaM. Sychowa MariaM., Carduus L., Oset, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom XII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 359–360 .

[seidl-10] 1 2 OlgaO. Seidl OlgaO., JózefJ. Rostafiński JózefJ., Przewodnik do oznaczania roślin, Warszawa: PWRiL, 1973, s. 105 .

[matuszkiewicz-11] WładysławW. Matuszkiewicz WładysławW., Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 193, ISBN 83-01-14439-4 .

[mikro-12] WiesławW. Mułenko WiesławW., TomaszT. Majewski TomaszT., MałgorzataM. Ruszkiewicz-Michalska MałgorzataM., Wstępna lista grzybów mikroskopijnych Polski, Kraków: W. Szafer. Institute of Botany, PAN, 2008, s. 13–681, ISBN 978-83-89648-75-4 .

[13] ŁukaszŁ. Łuczaj ŁukaszŁ., Dzikie rośliny jadalne Polski: przewodnik survivalowy, wyd. 2, Krosno: Wydawnictwo "Chemigrafia", 2004, ISBN 83-904633-6-9, OCLC 71833163 .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]