Panzerzug XI

Panzerzug XI (także: Panzerzug Schober, Panzerzug systemu Popławski–Schober) – austro-węgierski pociąg pancerny z okresu I wojny światowej, zbudowany w 1915 roku w Warsztatach Kolei Państwowych w Nowym Sączu (niem. Staatsbahn-Werkstätte Neu-Sandec). Był jedną z bardziej zaawansowanych konstrukcji austro-węgierskich pociągów pancernych, wyróżniającą się zastosowaniem samobieżnego wagonu artyleryjskiego z napędem benzynowo-elektrycznym oraz nowatorskim systemem opancerzenia^[1].

Pierwsze improwizowane pociągi pancerne Armii Austro-Węgier powstały w 1914 roku z inicjatywy kapitana Friedricha Schobera z 15. kompanii kolejowej^[1]. Doświadczenia bojowe wykazały jednak niedostateczną odporność improwizowanych konstrukcji, co doprowadziło do opracowania bardziej zaawansowanego projektu^[1].

Nowy pociąg pancerny, określany początkowo jako Panzerzug Schober, został zaprojektowany przez inżyniera Leona Popławskiego, komisarza maszynowego pracującego w Nowym Sączu, we współpracy z kapitanem Friedrichem Schoberem^[1]. Budowę rozpoczęto wiosną 1915 roku w warsztatach kolejowych w Neu-Sandec (Nowym Sączu), stanowiących wówczas zaplecze techniczne k.k. österreichische Staatsbahnen. Skład opuścił warsztaty 1 kwietnia 1915 roku^[1].

Pierwotnie pociąg składał się z:

• opancerzonej lokomotywy (początkowo serii 59),
• dwóch trzyosiowych wagonów piechoty typu „O” (numer 314.706 i 334.357)^[1].

Wagony otrzymały zaokrągloną bryłę oraz wielowarstwowy system opancerzenia. Zewnętrzną warstwę stanowiły blachy kotłowe o grubości 20 milimetrów, pod którymi umieszczono szyny kolejowe wygięte w kształt ścian pudła i ułożone główkami na zewnątrz. Rozwiązanie to miało zwiększać odporność na ostrzał oraz powodować ześlizgiwanie się pocisków^[1]. Lokomotywa otrzymała pancerz o grubości około 16 milimetrów^[1]. Załoga w pierwotnej konfiguracji liczyła 56 żołnierzy^[1].

Po pierwszych działaniach bojowych pociąg skierowano ponownie do warsztatów w Nowym Sączu w celu modernizacji^[1]. Wymieniono lokomotywę na mocniejszy tendrzak serii 97.247 (w niektórych opracowaniach podawany jako 97.474) z dołączonym dwuosiowym tendrem 76.177^[1]. Do składu dołączono również trzyosiowy samobieżny wagon artyleryjski (Motorkanonenwagen) numer 303.343 systemu Popławski–Schober^[1].

Wagon artyleryjski wyposażony był w:

• obrotową wieżę z szybkostrzelną półautomatyczną armatą morską kal. 7 cm L/30 wz. 1894,
• zapas amunicji obejmujący granaty i szrapnele,
• reflektor umieszczony na dachu wieży,
• własny napęd benzynowo-elektryczny Austro-Daimler o mocy 58,8 kW,
• przekładnię łańcuchową napędzającą środkową oś^[1].

Masa wagonu motorowego wynosiła około 45 ton, a prędkość maksymalna na torze poziomym około 40 km/h. Zużycie paliwa szacowano na około 50 litrów na 100 kilometrów^[1]. Szczegółowy opis techniczny konstrukcji zawiera również opracowanie techniczne opublikowane przez Heeresgeschichten.at^[2].

Po modernizacji długość całego składu (ze zderzakami) wynosiła 42,45 metra^[1]. Uzbrojenie uzupełniono do ośmiu ciężkich karabinów maszynowych, a liczebność załogi wzrosła do około 65 żołnierzy^[1].

Po ukończeniu budowy pociąg skierowano na front wschodni. W lipcu 1915 roku działał na Bukowinie, następnie powrócił do warsztatów w Nowym Sączu w celu modernizacji^[1].

W sierpniu 1915 roku użyto go w walkach na froncie włoskim w rejonie Rovereto (Trydent-Górna Adyga), gdzie funkcjonował pod nazwą Panzerzug Schober^[1]. Wiosną 1916 roku otrzymał oficjalne oznaczenie PZ XI^[1].

We wrześniu 1917 roku podjęto decyzję o demobilizacji PZ XI wraz z częścią innych austro-węgierskich pociągów pancernych^[1].

PZ XI należał do bardziej innowacyjnych konstrukcji austro-węgierskich pociągów pancernych^[1], wprowadzając samobieżny wagon artyleryjski oraz zaawansowany system opancerzenia. Doświadczenia zdobyte przy jego budowie w Nowym Sączu, w tamtejszych warsztatach kolejowych, wykorzystano później przy konstruowaniu polskich pociągów pancernych po 1918 roku^[1].