Partia polityczna

Wykres przedstawia powstawanie i wzrost popularności partii politycznych we Włoszech w latach 1920–2021

Partia polityczna, inaczej stronnictwo („partia” od łac. pars, część) – dobrowolna organizacja społeczna zrzeszająca osoby na podstawie wspólnego programu politycznego, mająca na celu jego realizację poprzez zdobycie i sprawowanie władzy (między innymi poprzez obsadzanie najważniejszych stanowisk osobami realizującymi jej program[1]) lub wywieranie na nią wpływu[2]. Prowadzi działalność polityczną, obejmującą formułowanie stanowisk wobec istotnych problemów politycznych oraz określanie kierunków działania i rozwoju organów państwa[1].

W demokracji parlamentarnej partie polityczne stanowią ogniwo łączące przedstawicielstwo ludowe z wyborcami. W państwach demokratycznych tworzenie partii politycznych jest wolne, o ile ich działalność jest zgodna z konstytucją[2].

Ze względu na charakter członkostwa może przyjmować formę partii kadrowej, skupiającej stosunkowo niewielką liczbę członków silnie zaangażowanych w działalność organizacji, albo partii masowej, w której istotną rolę odgrywają elity odpowiedzialne za kształtowanie programu politycznego. Pod względem organizacyjnym może charakteryzować się luźną strukturą lub rozbudowanym systemem wewnętrznej organizacji i dyscypliny, obejmującym między innymi członkostwo, składki oraz wewnętrzne organy rozstrzygające spory[1].

W państwach demokratycznych partia polityczna uczestniczy w sprawowaniu władzy przede wszystkim poprzez swoich przedstawicieli w parlamencie, którzy działają w ramach frakcji parlamentarnej i dążą do realizacji programu ugrupowania. Jeżeli partia nie dysponuje większością parlamentarną, może współtworzyć koalicję parlamentarną z innymi ugrupowaniami. Partie mogą funkcjonować pod różnymi nazwami, między innymi jako stronnictwa lub ruchy polityczne[1].

W Polsce działalność partii politycznych reguluje ustawa o partiach politycznych. Do utworzenia partii wymagane jest między innymi poparcie co najmniej 15 osób posiadających pełną zdolność do czynności prawnych[1].

Partie polityczne są organizacjami o charakterze członkowskim (są korporacjami) i dlatego są zaliczane do organizacji społecznych, podobnie jak stowarzyszenia czy związki zawodowe. Jednak partii politycznych nie zalicza się na ogół do organizacji pozarządowych, do których z kolei należą przede wszystkim stowarzyszenia i fundacje. Powodem niewłączania partii politycznych do organizacji pozarządowych jest zbyt bezpośrednie powiązanie tych pierwszych z władzą publiczną: partie są często wręcz organizacjami „rządowymi” (ang. governmental organizations) albo zamierzają takimi zostać.

Współcześnie partie są dobrowolnymi organizacjami zrzeszającymi obywateli świadomych wspólnoty swych interesów i poglądów i skłonnych do zdyscyplinowanego zabiegania o ich realizację przez zdobywanie i sprawowanie władzy państwowej.

Demokratyczne systemy są tym bardziej funkcjonalne, im lepiej partie:

  • konsolidują polityków wedle zdolności artykułowania i reprezentowania interesów określonych odłamów społeczeństwa,
  • potrafią skutecznie starać się o ich realizację, ukierunkowując zgodnie z demokratycznymi procedurami politykę państwa i międzypaństwowych instytucji,
  • są zdolne do kojarzenia rywalizacji o władzę i wpływy w państwie i międzypaństwowych instytucjach, z umiejętnością negocjowania, zawierania kompromisów, współdziałania w kwestiach, w których interesy szerszych odłamów społeczeństwa bądź całego narodu są zgodne.

W systemach autorytarnych funkcje partii są istotnie odmienne i zróżnicowane w zależności od ich stosunku do panującego w danym państwie reżimu:

  • funkcje partii legalnych wyznacza właściwa im rola narzędzia arbitralnego panowania nad społeczeństwem pozbawionym realnego wpływu na rządzących,
  • funkcje partii kontestujących opresyjny reżim wynikają z wymogów prowadzonej w warunkach nielegalności walki i przygotowania do zmiany systemu i przejęcia władzy.

Historia

Partia polityczna występowała w różnych epokach życia politycznego, choć jej forma i znaczenie zmieniały się w zależności od ustroju. Przykładami historycznych podziałów politycznych mogą być patrycjusze i plebejusze w starożytnym Rzymie oraz gibelini i gwelfowie w średniowieczu[3].

Współczesna partia polityczna, oparta na zorganizowanym członkostwie oraz pozyskiwaniu wyborców, rozwinęła się początkowo w Wielkiej Brytanii[3]. Wraz z rozszerzaniem praw wyborczych istniejące od końca XVII wieku ugrupowania arystokratyczne oraz zrzeszenia przedstawicieli burżuazji stopniowo przekształcały się w trwalsze organizacje posiadające własne struktury administracyjne i działaczy[3], co w latach 30. XIX wieku doprowadziło do ukształtowania się Partii Konserwatywnej, wywodzącej się ze stronnictwa torysów, oraz Partii Liberalnej, związanej z tradycją polityczną wigów. Ich nazwy i programy odzwierciedlały dwie główne wówczas ideologie.

Rozwój parlamentaryzmu w XIX wieku sprzyjał powstawaniu partii politycznych również w innych państwach. Początkowo istotną rolę odgrywały ugrupowania konserwatywne, których zaplecze stanowiły przede wszystkim arystokracja i wielcy właściciele ziemscy, dążący do zachowania istniejącego porządku społecznego i politycznych przywilejów. Przeciwstawiały się im ugrupowania liberalne, reprezentujące głównie interesy burżuazji oraz dążące do zapewnienia równości politycznej. W niektórych państwach liberalizm łączył się również z postulatami narodowymi, w tym z ideą zjednoczenia Niemiec[3].

W drugiej połowie XIX wieku, wraz z rozwojem socjalizmu, na europejskiej scenie politycznej pojawiły się nowe ugrupowania – partie socjaldemokratyczne, wyrosłe na bazie ruchów robotniczych i związków zawodowych. Z nich z kolei, na początku XX wieku wyodrębniły się partie głoszące ideologię komunizmu. W odpowiedzi na rozwój ateistycznego w swym charakterze socjalizmu powstała ideologia chrześcijańskiej demokracji, co spowodowało powstanie partii nowego typu. W tym samym okresie zaczęły pojawiać się również partie chłopskie, sytuujące się blisko ugrupowań chadeckich. Za prawicowe zaczęto uznawać partie odwołujące się do doktryny konserwatyzmu i idei liberalizmu (ewoluujące stopniowo w kierunku centrum), za lewicowe natomiast – przede wszystkim socjaldemokratyczne. Kolejnym rodzajem partii, jakie pojawiły się na scenach politycznych różnych państw, były partie nacjonalistyczne, wywodzące swe idee z rewolucjonizmu. Dodatkowo w drugiej połowie XX wieku popularność zaczęły zdobywać nowe ideologie – nowa prawica, nowa lewica (ekologizm i feminizm), co również doprowadziło do powstania kolejnych partii.

Podział sceny politycznej

Podział sceny politycznej na świecie jest ściśle związany z rozwojem parlamentaryzmu. Najwcześniej wyraźniejsze podziały zarysowały się we Francji, co miało związek z Wielką Rewolucją Francuską.

W tym okresie w świadomości społecznej ukształtowały się tradycyjne podziały na lewicę, centrum i prawicę, wywodzące się z układu miejsc zajmowanych przez poszczególne ugrupowania w parlamentach: we francuskim parlamencie rewolucjoniści zasiadali po lewej stronie, natomiast zwolennicy mniej radykalnych przemian – po prawej, a w parlamencie angielskim już w XVII wieku zwolennicy liberalnych Wigów zajmowali miejsca po lewej stronie sali, podczas gdy konserwatywni Torysi zasiadali po prawej. Z czasem podział ten doprowadził do określania ugrupowań socjalistycznych mianem lewicy, liberalnych – centrum, a konserwatywnych – prawicy[3].

Klasyfikacja partii politycznych

Klasyfikacji wszystkich partii politycznych dokonuje się przeważnie na dwóch płaszczyznach – ze względu na cechy organizacyjne i sposób funkcjonowania oraz ze względów ideologiczno-programowych.

Podział organizacyjno-funkcyjny

  • ze względu na strukturę organizacyjną
  • ze względu na genezę organizacyjną
    • parlamentarno-wyborcze – wyłonione z grupy deputowanych, wokół której tworzą się komitety wyborcze, stopniowo integrujące się w jedną organizację (np. niemiecka FDP, brytyjska Partia Konserwatywna)
    • pozaparlamentarne – powstałe z inicjatywy organizacji, której dotychczasowym celem nie był udział w wyborach (np. niemieckie SPD, Bündnis 90/Die Grünen, polskie PSL)
  • ze względu na stopień upartyjnienia kandydatów
  • ze względu na typ członkostwa
  • ze względu na rozdział kompetencji w strukturze partyjnej
  • ze względu na rodzaj komórki podstawowej
    • zakładowe – z komórką podstawową partii w zakładzie pracy, przedsiębiorstwie (np. radziecka KPZR)
    • terytorialne – z komórką podstawową obejmującą daną jednostkę terytorialną (np. polskie ZChN, PPS)
  • ze względu na sposób powoływania władz
    • demokratyczne – z władzą powoływaną i kontrolowaną przez członków (np. niemieckie CSU, FDP)
    • niedemokratyczne – z władzą pochodzącą z mianowania, tzw. zasada wodzostwa (np. NSDAP, radziecka KPZR)
  • ze względu na typ kierownictwa partyjnego
    • z kierownictwem jednoosobowym – z rozbudowaną władzą przywódcy (np. NSDAP, radziecka KPZR)
    • z kierownictwem wieloosobowym (kolegialnym) – najwyższą władzę sprawuje kongres, czyli zjazd partyjny (np. polski SLD)
    • parlamentarne – z dominacją frakcji parlamentarnej w kierownictwie partyjnym (np. brytyjska Partia Konserwatywna)
    • pozaparlamentarne – z kierownictwem organu partyjnego, znajdującego się poza parlamentem (np. radziecka KPZR)
  • ze względu na cele partii

Podział ze względów ideologiczno-programowych

Z czasów rewolucji francuskiej pochodzi podział na lewicę i prawicę. Innym tradycyjnym kryterium podziału jest podział partii na konserwatywne oraz liberalne, alternatywnie zwane progresywnymi. Kryterium podziału jest wówczas idea praw jednostki i roli państwa w życiu społecznym i gospodarce.

W Europie partie zwykle dzieli się na obozy zależnie od wyznawanej przez nie ideologii. Podział ten wywodzi się jeszcze z XIX wieku, kiedy między partiami występowały bardzo duże różnice. Współcześnie różnice te objawiają się w większym stopniu w nazwie i w stosowanej retoryce niż w programie. Można zatem mówić o podziale partii według kryterium programowo-ideologicznego. W tym wypadku wobec partii przeważnie używa się następujących określeń: monarchistyczne, konserwatywne, konserwatywno-liberalne, liberalne, libertariańskie, liberalno-demokratyczne, socjalliberalne, chrześcijańsko-demokratyczne, chłopskie, chrześcijańsko-narodowe, narodowe, nacjonalistyczne, protestu, faszystowskie, robotnicze, socjaldemokratyczne, zielonych, feministyczne, socjalistyczne, komunistyczne. Osobny rodzaj partii stanowią partie regionalne. Warto też dodać, że w historii występowały partie, których identyfikacja z danym nurtem ideologicznym nie może być jednoznaczna, np. tzw. partia gaullistowska, czyli Rassemblement du Peuple Français (RPF) i Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem.

Istnieją też alternatywne podziały:

  • na partie populistyczne i merytoryczne;
  • ze względu na charakter programu: partie patronażu, partie interesu i partie światopoglądowe;
  • specyficzne dla danego kraju, np. w Polsce: ugrupowania postsolidarnościowe i ugrupowania postkomunistyczne;
  • tak zwany podział dwuosiowy. W tym wypadku jedna z osi oznacza poglądy gospodarcze (socjalizm – leseferyzm), druga natomiast światopogląd (konserwatyzm – liberalizm).

W praktyce okazuje się jednak, że jednoznaczna klasyfikacja partii jest niezwykle trudna i często pozostaje niejednoznaczna. Dzieje się tak, gdyż oprócz kwestii gospodarczych i światopoglądowych partie powinny uwzględniać w swych programach także poglądy na nowe problemy i zagadnienia ściśle związane z danym krajem i jego sytuacją geopolityczną. Są to takie kwestie jak np. stosunek do imigrantów, stosunek do Unii Europejskiej, w tym do przyjęcia euro, w przypadku państw byłego Bloku Wschodniego jest to także podejście do lustracji i dekomunizacji, a np. w Hiszpanii osobny problem stanowi działalność ETA i baskijskie dążenia do niepodległości.

Partie polityczne w Polsce

Sytuacja prawna

Sytuację prawną partii politycznych w Polsce reguluje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej i Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych[4]. Ustawa definiuje partię polityczną jako:

dobrowolną organizację, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej[5].

Art. 13 Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Partia polityczna może korzystać z praw wynikających z ustaw dopiero po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Wniosek o wpisanie partii do ewidencji musi być poparty przez co najmniej 1000 obywateli polskich, którzy ukończyli 18 lat i mają pełną zdolność do czynności prawnych. Wpis do ewidencji wiąże się z nabyciem osobowości prawnej.

Kontrolę działalności i celów partii politycznych sprawuje Trybunał Konstytucyjny.

Finansowanie partii w Polsce

Źródła finansowania partii politycznych w Polsce są jawne. Majątek partii powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, z dochodów z majątku oraz z dotacji i subwencji państwowych. Partia nie może prowadzić działalności gospodarczej, jednak za takową nie uważa się sprzedaży przez partię publikacji z nią związanych i przedmiotów ją symbolizujących.

Od 2001 r. głównym źródłem finansowania partii są subwencje oraz dotacje z budżetu państwa. Subwencje mogą otrzymywać partie, które w ostatnich wyborach do Sejmu przekroczyły próg 3% (jeśli samodzielnie tworzyły komitet wyborczy) lub 6% głosów (jeśli wchodziły w skład koalicyjnego komitetu wyborczego). Dotacje otrzymują partie za każde miejsce zdobyte w Sejmie lub Senacie. Zasady finansowania partii politycznych znajdują się w:

  1. Ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 372 (ISAP))
  2. Ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz. U. z 2022 r. poz. 1277 (ISAP)).

Dodatkowe informacje

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 Janusz Tomaszewski: Leksykon wiedzy szkolnej. Warszawa: Oficyna wydawnicza Graf-Punkt, 2003, s. 294. ISBN 83-87988-58-8.
  2. 1 2 Ilse Hell: Neues grosses Universal-Lexikon in Farbe über 50000 Stichwörter mit über 3500 Abbildungen. München: Compact-Verl, 2003, s. 638. ISBN 3-8174-5003-6. (niem.).
  3. 1 2 3 4 5 Das moderne Handlexikon. Wissen von A-Z. Stuttgart, Hamburg, Monachium: Lizenzausgabe Des Deutschen Bücherbundes, 1975, s. 649. (niem.).
  4. ↑ Dz. U. z 2023 r. poz. 1215 (ISAP).
  5. ↑ Art. 1 Ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych.

Bibliografia

  • Mariusz Gulczyński, Andrzej Małkiewicz: Wiedza o partiach i systemach partyjnych, Wyd. Druktur, Warszawa 2008, ISBN 978-83-60197-60-8.
  • Wiedza o społeczeństwie, Konstanty Adam Wojtaszczyk (red.), Jan Błuszkowski, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2004, ISBN 83-02-09147-2, OCLC 749328733.
  • Marcin Krzemiński, Kontrola konstytucyjności celów i działalności partii politycznych w Polsce (w: Konstytucja i sądowe gwarancje jej ochrony), Kraków 2004, ISBN 83-7444-056-2.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.