Paul Moder
 Paul Moder (z lewej), Hans Frank, Ludwig Fischer | |
| Data i miejsce urodzenia |
1 października 1896 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
8 lutego 1942 |
| poseł do Reichstagu Dowódca SS i Policji w dystrykcie warszawskim | |
| Przynależność polityczna | |
| Odznaczenia | |
   | |
Paul Moder (ur. 1 października 1896 w Neheim, zm. 8 lutego 1942 w pobliżu Małego Kamieńca koło Nowogrodu Wielkiego) – niemiecki oficer, działacz NSDAP, dowódca SA i SS, poseł do Reichstagu, zbrodniarz nazistowski[1].
Jako Dowódca SS i Policji w dystrykcie warszawskim, był współodpowiedzialny za działania mające na celu wyniszczenie polskiej inteligencji, w tym za masowe egzekucje w Palmirach[2].
Życiorys
Był synem hotelarza. W sierpniu 1914 roku, na wieść o wybuchu I wojny światowej, porzucił szkołę realną w Koblencji, by zaciągnąć się ochotniczo w szeregi Armii Cesarstwa Niemieckiego[3]. Walczył m.in. pod Verdun, gdzie został ranny. Dwukrotnie odznaczono go Krzyżem Żelaznym[1]. Awansowany do stopnia podporucznika rezerwy, w ostatnim okresie wojny służył jako obserwator lotniczy[3].
Po wojnie miał pracować jako kupiec, spedytor i dziennikarz, jednocześnie angażując się w działalność paramilitarną i skrajnie prawicową[3]. Jako członek Freikorpsu Gerharda Roßbacha (Freikorps Roßbach) miał walczyć po stronie niemieckiej w powstaniach śląskich[1].
Od 1922 roku przebywał w Altonie (obecnie część Hamburga), gdzie udzielał się w środowisku weteranów Freikorps Roßbach[3]. Również w 1922 roku[3] (według innego źródła – w 1923 roku)[1] wstąpił do NSDAP[3]. Posiadał Złotą Odznakę Partii[4]. Współorganizował miejscowe prawicowe bojówki (m.in. „Kampfbund Roland”), był także współtwórcą i organizatorem pierwszych oddziałów SA w Altonie, odpowiedzialnych za brutalne „zabezpieczanie” wieców partyjnych oraz starcia uliczne z przeciwnikami politycznymi[3]. Przyczynił się do sukcesów ruchu narodowosocjalistycznego w Altonie[1], uważanej dotąd za bastion lewicy[3].
W 1931 roku wstąpił do SS, obejmując dowództwo 4. SS-Standarte „Schleswig-Holstein”[3]. W latach 1932–1938 był kilkukrotnie wybierany do Reichstagu z listy NSDAP[1]. Podczas kampanii w lipcu 1932 roku organizował zamachy bombowe na działaczy SPD i KPD, za co w listopadzie tego samego roku skazano go na karę 6 lat więzienia, której jednak nie odbył dzięki immunitetowi poselskiemu[1][3].
W 1934 roku Heinrich Himmler przeniósł Modera do Berlina, powierzając mu stanowisko zastępcy „Seppa” Dietricha w Oberabschnitt Ost/Spree (regionalnej komendanturze SS). 9 listopada 1936 roku Moder został awansowany na stanowisko SS-Gruppenführera[1].
II wojna światowa
1 listopada 1939 roku został mianowany „komendantem policji” (niem. Kommandeur der Polizei) przy szefie dystryktu warszawskiego. Stanowisko to nie miało odpowiednika w strukturze organizacyjnej SS, a Moder w praktyce pełnił funkcję analogiczną do Dowódcy SS i Policji, odpowiadając bezpośrednio przed Wyższym Dowódcą SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie (HSSPF „Ost”), SS-Obergruppenführerem Friedrichem Wilhelmem Krügerem[1].
Był współodpowiedzialny za represje wobec ludności cywilnej w dystrykcie warszawskim, zwalczanie polskiego ruchu oporu oraz eksterminację polskiej inteligencji w ramach akcji AB[1], w tym za masowe egzekucje w Palmirach pod Warszawą[5]. Gdy na niemieckich obwieszczeniach pojawiało się w podpisie jego nazwisko, członkowie Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” przerabiali je na Mörder („morderca”)[1].
Moder był również współodpowiedzialny za prześladowania Żydów i utworzenie getta warszawskiego[1]. Istnieją przesłanki, że mógł się osobiście wzbogacić podczas służby w dystrykcie warszawskim, prawdopodobnie poprzez udział w grabieży mienia przy konfiskatach dokonywanych przez podległe mu służby[3].
W drugiej połowie czerwca 1941 roku, w momencie rozpoczęcia niemieckiej inwazji na ZSRR, przebywał na urlopie w Berlinie. 19 lipca tego samego roku decyzją Himmlera został odwołany ze stanowiska i zdegradowany do stopnia SS-Sturmbannführera. Został jednocześnie skierowany na front wschodni do Dywizji SS „Totenkopf”. Poległ 8 lutego 1942 roku w pobliżu miejscowości Mały Kamieniec w okolicach Nowogrodu Wielkiego[1]. Himmler osobiście złożył kondolencje wdowie po Moderze[3].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Krzysztof Komorowski (red.), Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon, Warszawa: Fundacja Warszawa Walczy 1939–1945 i Bellona SA, 2014, s. 479, ISBN 978-83-1113474-4.
- ↑ Umorzenie śledztwa dotyczącego zbrodni nazistowskich popełnionych w okresie od 1939 r. do 1945 r. w Lasach Sękocińskich, Lasach Młochowskich, Okęciu, Raszynie, Falentach i Imielinie, „Instytut Pamięci Narodowej” [dostęp 2026-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-27].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Roger Cousin, Moder Paul [online], Mémoires de Guerre, 22 marca 2015 [dostęp 2026-06-16] (fr.).
- ↑ Mitgliedsnummern der NSDAP bis 100.000 – Goldenes Parteiabzeichen [online] [dostęp 2026-06-17] (niem.).
- ↑ Palmiry [online], Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku [dostęp 2026-06-16].