Sturmabteilung

W 1922 roku doszło do wydarzenia, które znacząco zwiększyło rozpoznawalność ruchu nazistowskiego i zostało później utrwalone w jego przekazie propagandowym. W mieście Coburg w Bawarii zorganizowano tzw. Dzień Niemiecki – uroczystość o charakterze ludowym, promującą tradycyjne wartości. Miasto liczące około 30 tysięcy mieszkańców i pozostający pod wpływami środowisk socjalistycznych oraz komunistycznych, nie odgrywało wówczas istotnej roli politycznej; sytuacja ta uległa zmianie w październiku 1922 roku^[7.2]. W tym kontekście zaproszenie Coburg na obchody tzw. Dnia Niemieckiego stało się dla NSDAP dogodną okazją do publicznej demonstracji swojej obecności oraz siły organizacyjnej^[7.2]. Kierownictwo partii, na czele z Adolf Hitlerem, liczyło się z możliwością wystąpienia napięć politycznych, które – niezależnie od ich przebiegu – mogły zwiększyć zainteresowanie prasowe i rozgłos wokół ruchu^[7.2]. Pomimo ograniczonych środków finansowych zorganizowano specjalny transport kolejowy dla uczestników, sfinansowany ze sprzedaży biletów wykupionych przez członków partii, co umożliwiło przybycie około 700 osób wraz z orkiestrą towarzyszącą przejazdowi^[7.3].

Po przybyciu na miejsce lokalne władze, związane ze środowiskami komunistycznymi, podjęły próbę ograniczenia demonstracyjnego charakteru marszu, zakazując wejścia do miasta z rozwiniętymi sztandarami i oprawą muzyczną. Zakaz ten został jednak zignorowany, a pochód wkroczył do miasta w zorganizowanej i manifestacyjnej formie, stanowiąc wyraźny pokaz dyscypliny i determinacji uczestników^[7.3].

Wydarzenia w Coburgu szybko nabrały gwałtownego charakteru. Rozchodzące się wieści o przybyciu narodowych socjalistów doprowadziły do zgromadzenia kilkutysięcznego tłumu, który próbował zablokować ich przemarsz. Incydent z rzuceniem kamieni przez jednego z komunistów przerodził się w krótkotrwałe, lecz intensywne starcia uliczne. W ich trakcie część zgromadzonych zaczęła przechodzić na stronę nazistów, co w późniejszej propagandzie interpretowano jako przełomowy moment^[7.4].

Tego samego dnia Adolf Hitler wygłosił przemówienie w ratuszu, w obecności lokalnych elit, w tym pary książęcej, które zyskało później opinię jednego z jego bardziej udanych wystąpień. Starcia między zwolennikami różnych opcji politycznych trwały do późnych godzin nocnych. Następnego dnia środowiska marksistowskie podjęły próbę mobilizacji mieszkańców poprzez akcję plakatową, wzywającą do udziału w manifestacji przeciwko nazistom. Ostatecznie jednak frekwencja była ograniczona, a inicjatywa ta nie przyniosła oczekiwanego efektu. Do wieczora doszło do symbolicznego odwrócenia nastrojów – w przestrzeni miejskiej zaczęły dominować symbole monarchiczne, a demonstracyjna wrogość ustąpiła oznakom poparcia^[7.4].

Sukces ten został przez Hitlera uznany za jedno z pierwszych znaczących zwycięstw ruchu i z czasem wszedł do jego mitologii politycznej, znajdując odzwierciedlenie w hasłach identyfikacyjnych funkcjonujących w obrębie partii^[7.4].

W 1922 roku Adolf Hitler podjął decyzję o organizacji dużego wiecu na Marsfeld (Polach Marsowych) w pobliżu Monachium. Planowane wydarzenie miało odbyć się w dniach 27–29 stycznia następnego roku i stanowić największe zgromadzenie w dziejach NSDAP. Do miasta zamierzano sprowadzić około 5000 członków SA z całej Bawarii. W celu zapewnienia wysokiej frekwencji zaangażowano orkiestry oraz zespoły ludowe, a także wynajęto dwanaście sal na potrzeby spotkań. Program obejmował również przemarsze oddziałów SA i sympatyków partii ulicami Monachium^[7.4].

Planowany Parteitag miał istotne znaczenie propagandowe — na Marsfeld przewidywano uroczyste poświęcenie pierwszych czterech sztandarów „Deutschland Erwache” („Przebudzenie Niemiec”) oraz innych flag NSDAP^[7.5]. W wyniku pojawiających się pogłosek o możliwym zamachu lokalne władze zakazały jednak przeprowadzenia ceremonii poświęcenia sztandarów oraz części zaplanowanych wieców w Monachium^[7.5].

Po ogłoszeniu tych restrykcji Hitler udał się do komendanta policji, Eduarda Nortza, domagając się ich uchylenia, jednak bezskutecznie. Zapowiedział wówczas, że zgromadzenie odbędzie się zgodnie z planem, a on sam poprowadzi marsz SA ulicami miasta mimo zakazów. Po jego wyjściu Nortz zwołał posiedzenie rządu bawarskiego, który ogłosił stan pogotowia, wprowadzając zakaz wszystkich uroczystości związanych ze zjazdem partii^[7.5].

W tej sytuacji Hitler zwrócił się do Reichswehry, postrzeganej jako przychylna narodowym socjalistom. Nakłonił Ernst Röhma oraz Franza von Eppa do podjęcia rozmów z Ottonem von Lossowem, dowódcą Reichswehry w Bawarii, w celu zorganizowania spotkania. Po rozmowie z Hitlerem Lossow poinformował rząd, że uznaje tłumienie działalności narodowych socjalistów za niekorzystne z punktu widzenia bezpieczeństwa^[7.5].

Ostatecznie zakazy zostały częściowo cofnięte, jednak Nortz ponownie spotkał się z Hitlerem, żądając ograniczenia liczby wieców z dwunastu do sześciu oraz przeniesienia ceremonii poświęcenia sztandarów z otwartej przestrzeni do budynku cyrku Korona. Hitler wyraził ogólną zgodę na te warunki^[7.5].

Na początku 1923 Hitler formalnie powierzył dowodzenie SA Hermannowi Göringowi – byłemu asowi lotnictwa, udekorowanemu najwyższymi odznaczeniami – licząc, że taka postać opanuje ludzi Ehrhardta. Göring otrzymał możliwość dowodzenia ludźmi, a Hitler już długi czas szukał dowódcy, który wyróżnił się podczas ostatniej wojny i dlatego cieszyłby się wysokim autorytetem^[9]. Dodatkowo Hitler chciał wyłonić niewielką grupę bezwzględnych członków do swojej obstawy. Krótko po tym Ehrhardt wycofał swoich ludzi z SA i rozstał się z Hitlerem. Hitler przemianował swoją osobistą ochronę na Oddział Szturmowy Adolfa Hitlera (Stoßtrupp Adolf Hitler)^[8.1].

Heinrich Himmler i Röhm spotkali się po raz pierwszy w 1922 r. Z rekomendacji Röhma wstąpił do grupy paramilitarnej Flaga Rzeszy (Reichsflagge), która przyłączyła się do nieudanego puczu monachijskiego (8 i 9 listopada 1923)^[8.1]. Do wykonania puczu Röhm, pod pretekstem nocnych ćwiczeń swego oddziału, oficjalnie zaopatrzył w broń 1500 członków monachijskiego SA^[10]. W czasie puczu Röhm na czele grupy bojówkarzy SA przejął kontrolę nad kwaterą główną bawarskiej armii^[11.1]. Wobec braku poparcia społeczeństwa dla puczystów i rozpędzenia zgromadzenia przez policję, przewrót zakończył się porażką. Po nieudanym zamachu stanu w Monachium została zakazana działalność Stoßtrupp Adolf Hitler^[8.1]. Doszło również do konfliktu między Hitlerem a Röhmem. Hitler ogłosił, że nowa SA może podlegać wyłącznie jemu. Dodatkowo Röhm nie chciał zgodzić się na legalne dążenie do władzy i zakaz brutalnych działań. Hitler uznał jego postępowanie za zdradę^[6.2]. W efekcie 16 kwietnia 1925 Röhm opuścił partię i wyemigrował do Boliwii, gdzie prowadził szkolenie armii^[4]. W listopadzie 1926 dowództwo nad SA, pozbawionym dowódcy od dymisji Röhma, objął Franz Pfeffer von Salomon. Hitler wyznaczył mu zadania polityczne, podporządkowane celom partii, a nie celom wojskowym^[6.3]. W drugiej połowie 1930 Hitler odwołał von Salomona z dowodzenia SA, zarzucając mu brak kontroli nad oddziałami. W SA panowało niezadowolenie i brak dyscypliny; Hitler sam przejął dowodzenie nimi^[6.4]. Zwierzchnikiem SA został Hitler, jednak nie ufał on do końca SA, dlatego powołał wierną gwardię przyboczną (SS). W przyszłości miało to doprowadzić do rywalizacji obu grup^[4]. SS zostało formalnie podporządkowane SA^[8.2].

Po jej delegalizacji w 1923, reaktywowana w 1925^[12], stała się stopniowo najbardziej znaczącą siłą ruchu narodowosocjalistycznego w Niemczech. SA rekrutowały się z członków NSDAP. Rozwijały się w szybkim tempie; w 1931 liczyły 77 tys. członków, pod koniec 1932 – 500 tys.^[11.2], w 1933 – ponad 700 tys.^[12], w 1934 zaś – 3,2 mln.

1 listopada 1926 roku Adolf Hitler mianował Franza Pfeffera von Salomona dowódcą SA w całych Niemczech^[7.6]. Warunkiem objęcia stanowiska było podporządkowanie SS dowództwu SA, na co Hitler przystał, dążąc do wzmocnienia wpływów organizacji w północnych Niemczech^[7.7]. Pfeffer von Salomon uchodził za osobę bezkompromisową, o chłodnym stosunku do Hitlera, którego nie darzył szczególnym uznaniem^[7.8]. W tym okresie intensywnie rozwijano struktury SA, prowadząc nabór głównie wśród bezrobotnych. Liczebność formacji wzrosła z około 2 tysięcy do 60 tysięcy członków do 1930 roku^[7.8]. Część członków SA wiązała swoją przyszłość z możliwością włączenia formacji do regularnej armii, co popierał Ernst Röhm. Wraz ze wzrostem liczebności organizacji pojawiły się napięcia między jej strukturami a kierownictwem partii, wynikające z rosnących aspiracji politycznych SA, w tym dążeń do większego wpływu na listy wyborcze do Reichstagu^[7.8]. Hitler obserwował te konflikty z niepokojem, dostrzegając ryzyko osłabienia kontroli nad ruchem. W przeciwieństwie do SA, SS pozostawała w tym okresie formacją w pełni lojalną wobec jego przywództwa^[7.8].

Wewnątrz samego SA Hitler miał wielu przeciwników jego dowództwa. W efekcie Hitler zawarł pakt z dawnym rywalem; Röhm wrócił do Niemiec, aby zdyscyplinować SA^[4]. Hitler nie zamierzał stracić kontroli nad SA. Zakładał, że Röhm zaprowadzi porządek wśród brunatnych koszul. Sytuacja jednak nie miała się poprawić, ponieważ Röhm uważał partię nazistowską i SA za organizacje rewolucyjne^[11.3]. W październiku 1930 Röhm został dowódcą SA^[2.2], nie dostrzegał jednak niebezpieczeństwa grożącego mu ze strony Heinricha Himmlera (ówcześnie już Reichsführera-SS). Röhm i najwyżsi dowódcy SA chcieli postawić Hitlera na czele nowej rewolucji. Zamierzali uczynić SA decydującą siłą militarną w Niemczech, potężniejszą od armii (Reichswehry)^[4].

18 marca 1931 Röhm stłumił bunt oddziałów SA, zorganizowany przez szefa sekcji berlińskiej Waltera Stennesa. Bezpośrednim powodem wystąpienia Stennesa był rozkaz Hitlera, zakazujący członkom SA udziału w bójkach ulicznych. W czerwcu 1931 w Monachium – w ramach reorganizacji sił zbrojnych partii, rozpoczętej przez Röhma – zostało utworzone centrum szkolenia przywódców SA i SS. Od tej pory Röhm przejął kontrolę nad oddziałami SS^[6.5]. W 1931 Himmler otrzymał od Röhma polecenie, aby utworzyć w ramach SS służbę bezpieczeństwa i wywiadu, która będzie zbierać informacje o przeciwnikach i członkach partii. W ten sposób powstało SD^[11.3].

Od 14 kwietnia do 16 czerwca 1932 SA obowiązywał zakaz działalności w Niemczech^[2.2]. Zakaz został wydany, gdy wykryto hitlerowski spisek zmierzający do obalenia rządu. Hitler nie miał zamiaru przerywać działalności jednostek, dlatego przekształcił je w tym czasie ponownie w sekcje sportowe^[6.6]. SA brała czynny udział w walce wyborczej do parlamentu, rozbijając zgromadzenia innych partii, szczególnie KPD i SPD, prześladowała określone grupy ludności jako wrogów ludu, zwłaszcza po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 r. Pogromy ludności pochodzenia żydowskiego, zwłaszcza niszczenie i rabunek sklepów, określanych jako żydowskie, spowodowały nawet interwencję władz partyjnych ze względu na zakłócenie rynku ubezpieczeń lawinowymi wypłatami odszkodowań za zniszczone mienie. W związku z tym Hermann Göring spowodował konfiskatę wypłat z tytułu ubezpieczeń sklepów.

Od 1933 r. wraz ze 100-tysięczną Reichswehrą stały się podstawą rozbudowy niemieckich sił zbrojnych. SA były organizacją w zasadzie wojskowo-terytorialną. Naczelnym dowódcą SA był kanclerz Rzeszy (Adolf Hitler) przez ministra Rzeszy i szefa sztabu SA (do 1934 Ernst Röhm, od 1 lipca 1934 Viktor Lutze, a po jego śmierci w wypadku samochodowym 2 maja 1943 – Wilhelm Schepmann). Röhm jawnie walczył o swoje miejsce w nowym państwie. Brunatna armia Röhma zagrażała dowódcom Reichswehry. Generałowie zawiązali z Hitlerem pakt przeciwko Röhmowi, ponieważ Hitler potrzebował wykwalifikowanych strategów i dowódców do przyszłych wojen. Obawiano się puczu pod przywództwem Röhma^[4].

Röhma spotkał zawód, ponieważ Hitler zrezygnował ze zbrojnej rewolucji i zamierzał zdobyć władzę legalnie, w sposób demokratyczny. Röhm chciał uczynić z SA organizację, która zdobędzie władzę siłą, w wyniku rewolucji. Röhm nie krył, że chce, aby SA stała się faktycznym obrońcą III Rzeszy – armią ludową, która zastąpi Prusaków^[11.2]. Rewolucyjne bojówki nie akceptowały współpracy Hitlera ze środowiskami konserwatywnymi i mogły nawet zagrozić reżimowi Hitlera. Gdyby Hitler przeciwstawiał się im, usunęliby go bez względu na konsekwencje. Mogło przeciwstawić się im jedynie SS Himmlera^[11.4]. Röhm cały czas nalegał, aby pozbyć się raz na zawsze pruskich generałów, arystokracji, finansistów i bogatych posiadaczy ziemskich^[6.7]. Członkowie SA uważali, że nie skorzystali na „rewolucji hitlerowskiej” z 1933 i domagali się dostępu do ważnych stanowisk państwowych oraz mercedesów. Röhm chciał zostać ministrem obrony^[6.8].

Na początku 1934 r. Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich oraz Hermann Göring postanowili pozbyć się Röhma i przekonali do tego Hitlera, wahającego się wobec wystąpienia przeciw staremu towarzyszowi partyjnemu. Himmler zlecił swemu zastępcy, Reinhardowi Heydrichowi, sporządzenie planu wyeliminowania Röhma. Hitler zawarł układ z generalicją i zgodził się zrobić porządek z SA, w zamian za poparcie wojskowych i obietnicę prezydentury po śmierci Paula von Hindenburga. Hitler zapewnił, że armia pozostanie pierwszą siłą militarną Niemiec^[6.8]. Nadal jednak liczył, że uda mu się uniknąć użycia siły^[11.2].

4 czerwca 1934 Hitler przeprowadził z Röhmem pięciogodzinną rozmowę, namawiając go do ograniczenia działań. Jednak nie ustawały naciski na Hitlera^[11.2]. 7 czerwca 1934 Hitler udzielił członkom SA urlopu aż do końca lipca, jednak zabronił im noszenia mundurów i udziału w demonstracjach^[6.8]. 21 czerwca 1934 Hitler został wezwany do prezydenta Hindenburga, który oświadczył, że jeśli sprawa SA nie zostanie rozwiązana, wprowadzi stan wyjątkowy i wojsko zaprowadzi porządek. Wobec takiego obrotu spraw Hitler musiał poświęcić Röhma, aby naziści pozostali przy władzy^[11.2]. Początkowo Hitler chciał jedynie pozbawić Röhma stanowiska, jednak nie ustawały naciski, by posunął się dalej^[13].

Heinrich Himmler, Hermann Göring i Reinhard Heydrich

W przemówieniu z 25 czerwca 1934 Rudolf Hess (zastępca führera w NSDAP) już zaatakował Röhma:

„Biada temu, który zdradza ideały rewolucji wzniecając bunt. Biada temu, który niweczy starannie sporządzone plany führera; jest wrogiem rewolucji”^[11.2].

Röhm, nie zdając sobie sprawy z nadciągającej katastrofy, wyjechał z dowódcami SA na wypoczynek do Bad Wiessee^[11.2]. Heydrich nie mógł jednak utrzymywać, że Röhm ma przeprowadzić zamach stanu, gdy przebywał w sanatorium, a jego ludzie na przepustkach. Hitlerowi były dostarczane obciążające Röhma dowody, których większość została sfabrykowana. Hitler rozkazał Röhmowi zebrać swych najwyższych oficerów w pensjonacie Hanselbauer w Bad Wiessee w dniu 30 czerwca 1934, gdzie podczas spotkania miał wygłosić przemówienie^[8.2]. W nocy 29/30 czerwca (noc długich noży) spiskowcy celowo wprowadzili w błąd przebywającego w Nadrenii Hitlera, informując go przez telefon, że SA w Berlinie i Monachium rozpoczęło mobilizację i protestuje na ulicach przeciwko Hitlerowi. Hitler natychmiast wyruszył z powrotem do Monachium (korzystając m.in. z samolotu), gdzie był już o czwartej rano. Pojechał do bawarskiego ministerstwa spraw wewnętrznych, dokąd wezwano dowódców SA, a następnie ich aresztowano. O 6:30 Hitler z SS-manami dotarli do Bad Wiessee, gdzie w hotelu byli zakwaterowani dowódcy SA. Schwytanych zamknięto w piwnicy hotelu. Po kilku godzinach wszyscy pojechali do Monachium – okrężną drogą, aby uniknąć ewentualnej zasadzki ludzi wiernych Röhmowi. Z Monachium Joseph Goebbels przekazał telefonicznie przebywającemu w Berlinie Göringowi hasło, oznaczające rozpoczęcie czystki w Berlinie, gdzie do działania przystąpili Himmler i Heydrich^[11.2]. Göring i Himmler przeprowadzili w Berlinie łapankę członków SA^[6.9]. Ich głównym wykonawcą był Karl Wolf. SS-mani wyruszyli, aby zatrzymywać osoby według wcześniej przygotowanych list. Przy okazji ludzie Hitlera zabili osoby, które we wcześniejszych latach naraziły się Hitlerowi^[11.2]. Część osób została zabita w wyniku pomyłek^[8.3].

Podczas nocy długich noży zginęło co najmniej 85 osób. Rodziny wielu z nich otrzymały zawiadomienia o skazaniu przez sąd wojenny za zdradę. Niemieckie radio i prasa uznały zabójstwa za uzasadnioną reakcję na próbę zamachu stanu. Hitler wciąż jednak wstrzymywał egzekucję Röhma. Następnego dnia był już jednak przekonany, że Röhm musi umrzeć. Hitler liczył jeszcze, że Röhm wybawi go z kłopotu i popełni samobójstwo, ale Röhm odmówił. Został zastrzelony w celi więziennej 1 lipca 1934 przez SS-mana Theodora Eicke^[11.2].

Oficjalnym wytłumaczeniem tych zatrzymań było zapobieżenie zaplanowanemu przez zatrzymanych puczu^[4]. Nowym dowódcą SA został Viktor Lutze. W połowie lipca Hitler w Reichstagu oświadczył, że może być tylko jedno zbrojne ramię i jest nim armia^[13]. Od tego czasu znaczenie SA jako zbrojnego ramienia partii zmalało na rzecz SS. Zredukowana SA pełniła już tylko funkcje ceremonialne. Himmler po śmierci Röhma nie miał już rywali i nikt nie mógł przeciwstawić się jego SS-manom^[11.2]. Z SA został zintegrowany Stahlhelm.