Pierwsze uderzenie

Test pocisku Minuteman III. Lądowe ICBM w silosach o znanej lokalizacji są najbardziej podatnym na pierwsze uderzenie komponentem triady nuklearnej

Pierwsze uderzenie (ang. first strike) – w strategii nuklearnej wyprzedzający atak jądrowy mający na celu zniszczenie arsenału nuklearnego przeciwnika, zanim zostanie on użyty[1]. Państwo dysponujące zdolnością do pierwszego uderzenia (ang. first strike capability) jest w stanie zniszczyć siły odwetowe przeciwnika w stopniu uniemożliwiającym skuteczny odwet, tak aby jego drugie uderzenie nie wyrządziło nieakceptowalnych strat[2][3].

Koncepcja ta jest ściśle powiązana ze strategią kontrsiłową (ang. counterforce), polegającą na atakowaniu celów wojskowych, w odróżnieniu od strategii kontrwartościowej (ang. countervalue), ukierunkowanej na cele cywilne[1]. Skuteczne pierwsze uderzenie podważa fundament odstraszania nuklearnego, jakim jest zdolność do drugiego uderzenia[2].

Geneza

Problem pierwszego uderzenia nabrał znaczenia po pierwszym sowieckim teście jądrowym w 1949 roku, gdy oba supermocarstwa gromadziły arsenały podatne na atak wyprzedzający[1]. Albert Wohlstetter w artykule The Delicate Balance of Terror (1959) wykazał, że ówczesne siły odwetowe Stanów Zjednoczonych były podatne na zniszczenie: bombowce stacjonowały na otwartych lotniskach, a wczesne ICBM miały długi czas przygotowania do startu[2]. Odstraszanie wymaga zatem aktywnych działań na rzecz przeżywalności arsenału, a nie jedynie jego posiadania[2].

Niestabilność w sytuacji kryzysowej

Najpoważniejszym zagrożeniem związanym z pierwszym uderzeniem jest sytuacja, w której jedno lub oba państwa postrzegają korzyść z wykonania pierwszego uderzenia, obawiając się, że zwłoka oznacza utratę własnego arsenału (ang. crisis instability)[1]. Dynamika ta, określana jako „użyj albo stracisz” (ang. use it or lose it), była szczególnie niebezpieczna w okresach napięć, takich jak kryzys kubański w 1962 roku[4].

Podatność ICBM

Problem niestabilności pogłębiło wprowadzenie pocisków z wieloma głowicami (MIRV) w latach 70. XX wieku[1]. Pojedyncza rakieta MIRV mogła zniszczyć kilka silosów przeciwnika, co oznaczało, że strona atakująca zużywała mniej głowic, niż niszczyła, tworząc zachętę do wykonania pierwszego uderzenia[1]. Problem ten, nazywany „oknem podatności” (ang. window of vulnerability), stał się centralnym argumentem w amerykańskiej debacie nuklearnej lat 70. i 80., prowadząc do budowy rakiet MX Peacekeeper[5].

Czynniki destabilizujące

Obrona przeciwrakietowa

Rakieta Nike Zeus, jeden z pierwszych systemów obrony przeciwrakietowej

Budowa systemu obrony przeciwrakietowej może paradoksalnie zwiększyć ryzyko pierwszego uderzenia[1]. Państwo posiadające tarczę antyrakietową mogłoby kalkulować, że po przeprowadzeniu uderzenia kontrsiłowego osłabiony odwet przeciwnika zostanie przechwycony przez system obrony. Podważa to logikę wzajemnego gwarantowanego zniszczenia, która opiera się na pewności nieakceptowalnego odwetu. Z tego powodu Traktat ABM z 1972 roku ograniczał systemy obrony przeciwrakietowej, uznając wzajemną podatność na atak za fundament stabilności strategicznej[1]. Stany Zjednoczone wystąpiły z traktatu w 2002 roku[6].

Postęp technologiczny

Lieber i Press (2017) argumentowali, że trzy równoległe tendencje zwiększają wykonalność pierwszego uderzenia kontrsiłowego. Są to: rosnąca precyzja zarówno broni nuklearnej, jak i konwencjonalnej; rozwój technologii detekcji umożliwiających lokalizowanie mobilnych wyrzutni i okrętów podwodnych; oraz zmniejszająca się liczba głowic wynikająca z traktatów rozbrojeniowych, co redukuje liczbę celów do zniszczenia[3].

Raport Chatham House z 2020 roku dodał do tej listy zagrożenia cybernetyczne: cyberatak na systemy dowodzenia i kontroli arsenału nuklearnego mógłby uniemożliwić wydanie rozkazu odwetowego, czyniąc pierwsze uderzenie skuteczniejszym bez konieczności fizycznego niszczenia głowic[7].

Zabezpieczenia przed pierwszym uderzeniem

USS „George Washington”, pierwszy okręt podwodny z pociskami balistycznymi. SSBN stanowią najbardziej przeżywalny komponent triady nuklearnej

Głównym zabezpieczeniem jest triada nuklearna, rozpraszająca arsenał na trzy komponenty, z których okręty podwodne stanowią najbardziej przeżywalny element[6][8]. Uzupełnieniem są doktryna startu na ostrzeżenie (odpalenie pocisków po wykryciu nadlatujących rakiet, przed ich dotarciem do celu)[1] oraz system Perymetr automatycznego odpalenia w przypadku utraty łączności z dowództwem[6].

Polityka nieużycia jako pierwszego

Polityka nieużycia jako pierwszego (ang. no first use, NFU) stanowi zobowiązanie państwa nuklearnego do niestosowania broni jądrowej, o ile samo nie zostanie zaatakowane nuklearnie[9]. Chińska Republika Ludowa deklaruje NFU od 1964 roku, Indie sformułowały zasadę w projekcie doktryny z 1999 roku, oficjalnie przyjętej w 2003 roku; NATO i Stany Zjednoczone odrzucają taką politykę[9].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Lawrence Freedman: The Evolution of Nuclear Strategy. Wyd. 3. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003. ISBN 978-0-333-97239-7. (ang.).
  2. 1 2 3 4 Albert Wohlstetter, The Delicate Balance of Terror, Foreign Affairs, styczeń 1959 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
  3. 1 2 Keir A. Lieber, Daryl G. Press, The New Era of Counterforce: Technological Change and the Future of Nuclear Deterrence [online], International Security, 2017, s. 9–49 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
  4. ↑ Thomas C. Schelling: Arms and Influence. New Haven: Yale University Press, 1966. ISBN 978-0-300-00221-8. (ang.).
  5. ↑ Frank N. von Hippel, The 1970s ICBM 'Window of Vulnerability' Still Lingers [online], Arms Control Association, wrzesień 2024 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
  6. 1 2 3 Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).
  7. ↑ Beyza Unal, Yasmin Afina, Patricia Lewis (red.), Perspectives on Nuclear Deterrence in the 21st Century [online], Chatham House, kwiecień 2020 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
  8. ↑ Stanisław Zarychta. Broń jądrowa w Europie. Stan obecny i realna groźba jej użycia. „Kwartalnik Bellona”. s. 47–66. [dostęp 2026-05-01]. (pol.).
  9. 1 2 Ankit Panda, 'No First Use' and Nuclear Weapons [online], Council on Foreign Relations, 17 lipca 2018 [dostęp 2026-04-30] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.