Pluteus (grzyby)
 Drobnołuszczak jeleni (Pluteus cervinus) | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Klasa | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj |
drobnołuszczak |
| Nazwa systematyczna | |
| Pluteus Fr. Fl. Scan.: 338 (1836) | |
| Typ nomenklatoryczny | |
|
Pluteus cervinus (Schaeff.) P. Kumm. | |
Pluteus Fr. (drobnołuszczak) – rodzaj grzybów z rodziny łuskowcowatych (Pluteaceae)[1].
Charakterystyka
Większość gatunków to saprotrofy rosnące na drewnie drzew liściastych i iglastych, nieliczne tylko rosną bezpośrednio na ziemi, tworząc mykoryzę z roślinami. Większość gatunków jest szeroko rozprzestrzeniona. Kapelusz za młodu dzwonkowaty, później szeroko rozpostarty, nigdy nie lejkowaty. Ma powierzchnię zawsze suchą, gładką, aksamitną lub pokrytą łuseczkami w kształcie włókienek, u niektórych gatunków promieniście żyłkowaną. Trzon zawsze bez pierścienia, cylindryczny, czasami tylko ze zgrubiałą podstawą, o powierzchni nagiej lub z podłużnymi włókienkami. Od kapelusza oddziela się łatwo. Miąższ białawy, u żadnego gatunku nie zmienia barwy po uszkodzeniu. Hymenofor w postaci wolnych blaszek, za młodu białych, potem różowych[2]. Nie dochodzą do trzonu. Wysyp zarodników łososioworóżowy. Bazydiospory szerokoeliptyczne, gładkie, bez pory rostkowej. Trama blaszek odwrócona (strzępki w kształcie litery V biegną od zewnątrz ku środkowi), często z typowymi cystydami[3].
W Europie występuje około 50 gatunków. Żaden nie jest trujący, jedynie drobnołuszczak szarobrązowy (Pluteus cinereofuscus) zawiera pewne ilości halucynogennej psylocybiny. Teoretycznie większość gatunków jest jadalna, jednak są mało smaczne i zwykle przez grzybiarzy nie są zbierane[2].
Wiele gatunków drobnołuszczaków jest niemożliwe do rozróżnienia tylko na podstawie wyglądu zewnętrznego. Przyczyną tego jest nie tylko bardzo zbliżony wygląd niektórych gatunków, ale również duże zróżnicowanie budowy morfologicznej w obrębie jednego gatunku, co sprawia, że czasami dwa okazy w obrębie jednego gatunku bardziej różnią się od siebie niż okazy z różnych gatunków[2]. Nawet przez fachowców ten sam gatunek drobnołuszczak gruczołowaty (Pluteus plautus) opisywany był pod różnymi nazwami gatunkowymi. Z tego też powodu rozróżnienie niektórych gatunków możliwe jest tylko na podstawie morfologicznych szczegółów budowy[4].
Liczniejsze występowanie gatunków z tego rodzaju jest uważane za wskaźnik naturalności lasów bukowych w Europie[5].
Systematyka i nazewnictwo
Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Pluteaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].
Rodzaj Pluteus utworzył Elias Fries w 1836 r. Gatunkiem typowym jest Pluteus cervinus (Schaeff.) P. Kumm.[1] Synonimy naukowe: Agaricus ser. Hyporhodius Fr., Hyporrhodius (Fr.) Staude, Rhodosporus J. Schröt[6]. Polską nazwę zaproponował Władysław Wojewoda w 2003 r. Dawniej w piśmiennictwie mykologicznym rodzaj ten miał nazwę łuskowiec, jednak według Wojewody jest ona mylna, gdyż przedstawiciele tego rodzaju nie mają wyraźnych łusek[7].
- Pluteus atromarginatus (Konrad) Kühner – drobnołuszczak czarnoostrzowy, drobnołuszczak czarnorozwierkowy, łuskowiec czarnobrzeżny
- Pluteus aurantiorugosus (Trog) Sacc. – drobnołuszczak pomarańczowoczerwony, łuskowiec pomarańczowy
- Pluteus brunneidiscus Murrill 1917[8]
- Pluteus cervinus (Schaeff.) P. Kumm – drobnołuszczak jeleni[9], drobnołuszczak porysowany, łuskowiec jeleni
- Pluteus chrysophaeus (Schaeff.) Quél. – drobnołuszczak żółtooliwkowy
- Pluteus cinereofuscus J.E. Lange – drobnołuszczak szarobrązowy, łuskowiec szarobrązowy
- Pluteus diettrichii Bres. 1905[8] – drobnołuszczak popękany
- Pluteus dianae Pilát – drobnołuszczak cuchnący
- Pluteus ephebeus (Fr.) Gillet – drobnołuszczak brązowoczarny, łuskowiec chłopięcy
- Pluteus exiguus (Pat.) Sacc. – drobnołuszczak niepozorny, łuskowiec niepozorny
- Pluteus fenzlii (Schulzer) Corriol & P.-A. Moreau 2007
- Pluteus godeyi Gillet – drobnołuszczak szarobiały
- Pluteus hispidulus (Fr.) Gillet – drobnołuszczak kosmaty
- Pluteus hongoi Singer 1989[8] – drobnołuszczak długorozwierkowy
- Pluteus inquilinus Romagn. – drobnołuszczak bulwiastotrzonowy
- Pluteus insidiosus Vellinga & Schreurs 1985[8] – drobnołuszczak oszczepowatorozwierkowy
- Pluteus kovalenkoi E.F. Malysheva 2014[8]
- Pluteus leoninus (Schaeff.) P. Kumm. – drobnołuszczak żółtawy, łuskowiec żółty
- Pluteus luctuosus Boud. 1905 – drobnołuszczak brązowoostrzowy, łuskowiec smutny
- Pluteus mammifer Romagn. 1979[8]
- Pluteus nanus (Pers.) P. Kumm. – drobnołuszczak malutki, łuskowiec karzełkowaty
- Pluteus nothopellitus Justo & M.L. Castro 2007[8] – drobnołuszczak biały
- Pluteus pellitus (Pers.) P. Kumm. – drobnołuszczak białokremowy, łuskowiec omszony
- Pluteus petasatus (Fr.) Gillet, – drobnołuszczak trocinowy, łuskowiec trocinowy
- Pluteus phlebophorus (Ditmar) P. Kumm. – drobnołuszczak pomarszczony, łuskowiec pomarszczony
- Pluteus plautus (Weinm.) Gillet – drobnołuszczak gruczołowaty, drobnołuszczak kropkowanotrzonowy, drobnołuszczak ochrowobrązowy
- Pluteus podospileus Sacc. & Cub. – drobnołuszczak fioletowoczarniawy, łuskowiec włókienkowaty
- Pluteus pouzarianus Singer – drobnołuszczak sarni
- Pluteus primus Bonnard 1991[8] – drobnołuszczak bogatosprzążkowy
- Pluteus pseudorobertii M.M. Moser & Stang – drobnołuszczak czarnołuskowy
- Pluteus pusillulus Romagn. – drobnołuszczak najmniejszy
- Pluteus rangifer Justo, E.F. Malysheva & Bulyonk. 2014[8]
- Pluteus robertii (Fr.) P. Karst. – drobnołuszczak kremowobeżowy
- Pluteus romellii (Britzelm.) Lapl. – drobnołuszczak żółtonogi, łuskowiec żółtonogi
- Pluteus salicinus (Pers.) P. Kumm. – drobnołuszczak zielonawoszary, łuskowiec wierzbowy
- Pluteus satur Kühner & Romagn. 1956 – drobnołuszczak prążkowany[10], łuskowiec prążkowany
- Pluteus semibulbosus (Lasch) Quél. 1875[11]
- Pluteus thomsonii (Berk. & Broome) Dennis – drobnołuszczak szarotrzonowy, łuskowiec Thomsona
- Pluteus umbrosus (Pers.) P. Kumm. – drobnołuszczak czarnożyłkowy
Niektóre inne:
- Pluteus roseipes Höhn. 1902 – drobnołuszczak różowotrzonowy
Wykaz gatunków (nazwy naukowe) na podstawie Index Fungorum[12]. Nazwy polskie według Władysława Wojewody[7] i Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów[13].
Przypisy
- 1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2013-11-12] (ang.).
- 1 2 3 Andreas Gminder, Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, s. 170, ISBN 978-83-258-0588-3.
- ↑ Ewald Gerhardt, Grzyby: wielki ilustrowany przewodnik, Warszawa: Klub dla Ciebie - Bauer-Weltbild Media, 2006, s. 54, ISBN 83-7404-513-2.
- ↑ Till R. Lohmeyer, Ute Kũnkele, Grzyby. Rozpoznawanie i zbieranie, Warszawa 2006, s. 117–122, ISBN 83-85444-65-3.
- ↑ Susanne Winter, Martin Flade, Heiko Schumacher, Eberhard Kerstan, Georg Möller, The importance of near-natural stand structures for the biocoenosis of lowland beech forests, „For. Snow Landsc. Res.”, 79 (1–2), 2005, s. 127–144.
- ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2013-11-12] (ang.).
- 1 2 Władysław Wojewoda, Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 535–543, ISBN 83-89648-09-1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Grzyby makroskopijne Polski w literaturze mikologicznej [online], grzyby.pl [dostęp 2024-01-21] (pol.).
- ↑ W. Wojewoda podał polską nazwę dla synonimu Pluteus atricapillus.
- ↑ Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów podała polską nazwę dla synonimu Pluteus pallescens P.D. Orton.
- ↑ Komisja ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów podała polską nazwę drobnołuszczak bulwiastotrzonowy, ale pokrywa się ona z polską nazwą gatunku ''Pluteus inquilinus Romagn.
- ↑ Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2024-01-21] (ang.).
- ↑ Rekomendacja nr 6 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], 31 grudnia 2025 [dostęp 2026-05-28] (pol.).