Prezydent Rzeszy

Prezydent Rzeszy (niem. Reichspräsident) – głowa państwa Rzeszy Niemieckiej w latach 1919–1945.

Urząd prezydenta Rzeszy został wprowadzony na mocy ustawy o tymczasowej władzy w Rzeszy z 10 lutego 1919 (niem. Gesetz über die vorläufige Reichsgewalt)^[1]  uchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe (Nationalversammlung) bezpośrednio po jego ukonstytuowaniu się^[2]. Ustawa ta przewidywała wybór prezydenta Rzeszy przez Zgromadzenie Narodowe absolutną większością głosów, a jego mandat miał trwać, aż do wyboru nowego prezydenta Rzeszy na podstawie przyszłej konstytucji^[3].

Pół roku później Zgromadzenie Narodowe ukończyło prace nad przygotowaniem ustawy zasadniczej – konstytucja weimarska z 11 sierpnia 1919 określiła zasady wyboru Prezydenta Rzeszy i jego funkcje w artykule 41 i następnych^[1] . Na jej mocy wyboru głowy państwa dokonywano w drodze wyborów powszechnych, a więc przy osobistym stawiennictwie wyborcy-elektora w lokalu wyborczym (art. 41 ust. 1)^[4]. Tego rodzaju rozwiązanie powoduje, że na mandat do sprawowania władzy, pochodzący bezpośrednio z woli wyborców, powoływać się może nie tylko parlament, ale i głowa państwa^[4]. Z ustrojowego punktu widzenia powoduje to, że klarowny trójpodział władz ulega deformacji w ten sposób, że głowa państwa uzyskuje uprawnienia, które w klasycznym modelu demokracji parlamentarno-gabinetowej przysługują parlamentowi i rządowi^[4].

Dużą rolę odegrała również tradycja rządów monarchicznych – prezydent miał być namiastką cesarza (Ersatz-Kaiser)^[5].

Do wyboru prezydenta wymagano uzyskania bezwzględnej większości głosów^[6]. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyskał takiej większości, zarządzano nowe wybory (drugą turę głosowania)^[6]. W drugiej turze wyborów mogli brać udział kandydaci niezgłoszeni w pierwszej turze, a do uzyskania mandatu wystarczała zwykła większość głosów^[6]. Kadencja prezydenta trwała siedem lat^[1] .

Prezydent Republiki Weimarskiej został wyposażony w znaczące kompetencje, pozwalające na równoważenie pozycji ustrojowej Reichstagu^[7]. Dotyczyły one w szczególności możliwości zablokowania wejścia w życie ustawy uchwalonej przez parlament^[7]. Działając na podstawie art. 70 Konstytucji z 1919 r. prezydent podpisywał ustawy, które zostały uchwalone zgodnie z konstytucją^[7]. Wobec braku sądu konstytucyjnego prezydent stawał się w ten sposób jedynym „strażnikiem konstytucji”, władnym do oceny zgodności z konstytucją ustaw uchwalanych przez Reichstag nie tylko pod względem formalnym, ale również i materialnym^[7].

W świetle art. 25 ust. 1 Konstytucji z 1919 r. prezydent Republiki Weimarskiej mógł rozwiązać izbę „tylko jeden raz z tego samego powodu”^[8]. W takiej sytuacji nowe wybory musiały się odbyć najpóźniej 60 dnia po rozwiązaniu parlamentu (art. 25 ust. 2)^[8]. Nie zachodziła zatem różnica w porównaniu z normalnym przypadkiem upływu czteroletniej kadencji Reichstagu^[8]. Nie przewidywano również szczególnego terminu na zebranie się izby po wyborach – wynosił on 30 dni^[8].

Prezydent Republiki Weimarskiej nie musiał liczyć się ze stanowiskiem innego organu państwowego, w czym należy upatrywać umocnienia jego pozycji ustrojowej^[8]. Poza odpowiedzialnością konstytucyjną prezydenta nie było w konstytucji weimarskiej mechanizmów, które pozwalałyby na weryfikację decyzji o rozwiązaniu Reichstagu, co było jedną z najistotniejszych przyczyn kryzysu ustrojowego Republiki Weimarskiej^[9].

Działając na podstawie art. 53 konstytucji prezydent Republiki Weimarskiej powoływał i odwoływał szefa rządu (kanclerza Rzeszy), zaś na jego wniosek – poszczególnych ministrów^[10]. Decyzja prezydenta w przedmiocie powołania kanclerza i ministrów nie była uzależniona – przynajmniej z formalnego punktu widzenia – od stanowiska frakcji parlamentarnych^[10]. Konstytucja nie określała w sposób bezpośredni wpływu Reichstagu na kształt rządu^[10]. Jeżeli jednak członkowie rządu posiadali stabilne zaplecze parlamentarne, wpływ prezydenta na kształt i działalność gabinetu był ograniczony^[10]. Możliwość uchwalenia wotum nieufności kanclerzowi lub ministrowi powodowała, że wynik konsultacji głowy państwa z frakcjami parlamentarnymi miał kluczowe znaczenie dla politycznego oblicza gabinetu^[10]. Gabinet powołany do życia przez prezydenta mógł funkcjonować do czasu, gdy Reichstag przegłosował udzielenie mu wotum nieufności^[10].

Konstytucja weimarska znała, rzadko spotykany w parlamentarnych systemach rządów, mechanizm odpowiedzialności politycznej głowy państwa^[10][11]. Prezydent mógł zostać złożony z urzędu przed końcem kadencji pod dwoma warunkami^[12]. Najpierw musiała zostać podjęta przez Reichstag większością 2/3 głosów uchwała w sprawie zarządzenia referendum w przedmiocie złożenia prezydenta z urzędu^[12]. W okresie między przyjęciem przez Reichstag wniosku o referendum i dniem referendum prezydent był zawieszony w sprawowaniu swojego urzędu^[12]. Oznaczało to, że był on w tym czasie z mocy ustawy pozbawiony możliwości wykonywania urzędu^[12]. Znajdował zatem zastosowanie art. 51 Konstytucji traktujący o zastępowaniu prezydenta przez kanclerza^[12]. W referendum za usunięciem prezydenta musiała się wypowiedzieć zwykła większość osób posiadających czynne prawo wyborcze w wyborach do Reichstagu^[12]. Jeżeli jednak prezydent nie został odwołany, izba ulegała rozwiązaniu^[12]. Inaczej było w przypadku podjęcia przez prezydenta decyzji o rozwiązaniu izby^[12]. Nie ponosił on politycznego ryzyka związanego z tym aktem, chyba że w nowo wybranym parlamencie wyklarowałaby się większość gotowa do zarządzenia referendum w sprawie odwołania prezydenta, ewentualnie pociągnięcia go do odpowiedzialności konstytucyjnej lub karnej^[12].

11 lutego 1919 roku Zgromadzenie Narodowe na pierwszego prezydenta Rzeszy wybrało lidera Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) – Friedricha Eberta (1871–1925)^[3][a].

Pierwsze powszechne i bezpośrednie wybory prezydenckie przeprowadzono w 1925, po śmierci Eberta 28 lutego 1925^[6]. Wygrał je w drugiej turze kandydat prawicy – Paul von Hindenburg (1847–1934)^[6]. Bezpośrednio po śmierci Eberta obowiązki prezydenta Rzeszy przejął zgodnie z at. 51 konstytucji weimarskiej kanclerz Rzeszy Hans Luther (1879–1962)^[13] . Następnie zgodnie z ustawą z 10 marca 1925 (niem. Gesetz über die Stellvertretung des Reichspräsidenten)^[13] , do objęcia urzędu przez nowego prezydenta obowiązki prezydenta Rzeszy sprawował Prezes Sądu Najwyższego Walter Simons (1861–1937)^[3].

Mandat do sprawowania urzędu von Hindenburg potwierdził siedem lat później, lecz tym razem dysponował szerszym poparciem – SPD i partii centrowych^[7].

1 sierpnia 1934, w obliczu zbliżającej się śmierci von Hindenburga, rząd Adolfa Hitlera przyjął ustawę „O głowie państwa Rzeszy Niemieckiej” (niem. Gesetz über das Staatsoberhaupt des Deutschen Reichs), która przewidywała, że po śmierci von Hindenburga urząd prezydenta zostanie połączony z urzędem kanclerza, a jego uprawnienia przekazane wskazanemu w ustawie z imienia i nazwiska Adolfowi Hitlerowi jako wodzowi i kanclerzowi Rzeszy (niem. Führer und Reichskanzler)^[14] [15]. Ustawa weszła w życie 2 sierpnia 1934 w dniu śmierci von Hindenburga^[14] . 19 sierpnia 1934 odbyło się referendum o głowie państwa Rzeszy Niemieckiej (niem. Volksabstimmung über das Staatsoberhaupt des Deutschen Reichs), potwierdzające fakt połączenia urzędów kanclerza i prezydenta oraz przekazanie pełni władzy Hitlerowi jako Wodzowi i Kanclerzowi Rzeszy^[14] .

Zgodnie z ostatnią wolą i politycznym testamentem Hitlera^[16] , po jego samobójstwie, urzędy prezydenta Rzeszy i kanclerza Rzeszy zostały rozdzielone, przy czym na prezydenta Hitler wyznaczył Karla Dönitza (1891–1980), a na kanclerza Josepha Goebbelsa (1897–1945)^[17] [18]. 1 maja 1845 Dönitz zwrócił się do narodu niemieckiego przez radio, ogłosił śmierć Hitlera, poinformował o swojej nominacji na prezydenta Rzeszy i wezwał do kontynuowania działań wojennych{odn|Das Bundesarchiv – Reichsregierung Dönitz}}. Utworzenie rządu powierzył Johannowi Ludwigowi Grafowi Schwerin von Krosigk (1887–1977)^[19] . Po kapitulacji III Rzeszy, Dönitz wraz z członkami tymczasowego rządu i Oberkommando der Wehrmacht został aresztowany przez wojska brytyjskie{odn|Das Bundesarchiv – Reichsregierung Dönitz}}. Następnie władzę przejęli przedstawiciele czterech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Radzieckiego – 5 czerwca 1945 przyjęto Deklarację Berlińską (ang. Declaration regarding the defeat of Germany and the assumption of supreme authority with respect to Germany by the Governments of the United States of America, the Union of Soviet Socialist Republics, the United Kingdom and the Provisional Government of the French Republic) i ustanowiono Sojuszniczą Radę Kontroli Niemiec^[20] .

• 
  1919–1921
• 
  1921–1926
• 
  1926–1933
• 
  1933–1934
• 
  Proporzec Wodza i Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera, 1934–1945

W przeciwieństwie do urzędu Prezydenta Rzeszy, w którego przypadku łatwo rozpoznać cechy konstytucjonalizmu typowego dla monarchii, koncepcja utworzonego w 1949 r. urzędu Prezydenta Federalnego (Bundespräsident) cechuje wyraźnie spójne włączenie go do republikańskiego systemu demokracji parlamentarno-gabinetowej^[4].

Konsekwencją tego wyboru było zarzucenie – charakterystycznej dla konstytucji weimarskiej – konstrukcji ustrojowej łączenia cech systemu demokracji parlamentarnej z właściwościami systemu demokracji prezydenckiej, jak też idei wyboru głowy państwa w drodze wyborów powszechnych^[4].

• Katarzyna Dunaj, Parlamentarny system rządów w Polsce i Niemczech po I wojnie światowej, „Miscellanea Historico-Iuridica”, 17 (1), 2018, s. 43–59, DOI: 10.15290/mhi.2018.17.01.03 [dostęp 2026-07-08] .
• Jan WiktorJ.W. Tkaczyński Jan WiktorJ.W., Prezydent Republiki Federalnej Niemiec. O niezasadności pomniejszania ustrojowej roli tytułowego urzędu, „Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne”, 34, 2025, s. 237–249, DOI: 10.4467/2543733XSSB.25.012.22509 [dostęp 2026-07-09] .
• Kolb, Eberhard, Schumann, Dirk, Die Weimarer Republik, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2002 (Oldenbourg Grundriss der Geschichte), ISBN 3-11-079791-7 [dostęp 2026-08-16]  (niem.).
• Gusy, Christoph: Reichspräsident. W: Albrecht Cordes u.a. (Hg.): Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte (HDR). T. IV. Erich Schmidt Verlag GmbH & Co. KG, 2004. (niem.).
• Gesetz über die Stellvertretung des Reichspräsidenten. Vom 10. März 1925. [online] [dostęp 2026-08-17]  (niem.).
• FrankF. Bajohr FrankF., Gesetz über das Staatsoberhaupt des Deutschen Reichs und Erlass des Reichskanzlers zu dessen Vollzug. Einführung., Institut für Kultur und Geschichte der Deutschen in Nordosteuropa e.V. (IKGN e. V.) an der Universität Hamburg, 2010 [dostęp 2026-08-17]  (niem.). pub. albo wyd.,
• Einhundertfünfundzwanzigster Tag. Donnerstag, 9. Mai 1946, Nachmittagssitzung. W: Der Prozeß gegen die Hauptkriegsverbrecher vor dem Internationalen Gerichtshof Nürnberg. T. 13. Nürnberg: 1947, s. 329–365. (niem.).
• Politisches Testament Adolf Hitlers 29. April 1945. [w:] bundesarchiv.de [on-line]. [dostęp 2026-08-19]. (niem.).
• Adolf Hitler. Testament polityczny Hitlera. „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. 10, s. 658–664, 2014. Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN. DOI: 10.32927/ZZSiM.542. ISSN 1895-247X. (pol.). 
• Die Geschäftsführende Reichsregierung Dönitz. [w:] bundesarchiv.de [on-line]. [dostęp 2026-08-19]. (niem.).
• Würz, Markus: Alliierte Besatzung. [w:] Lebendiges Museum Online, Stiftung Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland [on-line]. 2016-02-22. [dostęp 2026-08-19]. (niem.).