Prowincjusz

Prowincjusz – powieść obyczajowa autorstwa Ryszarda Sadaja z 1979 (pierwsze wydanie - Wydawnictwo Literackie).

Jest trzecią książką i pierwszą powieścią autora. Ukazała się po dwu tomach opowiadań (Na polanie - 1976 i Zaklęcia - 1978). Powieść dotyczy problematyki kształtowania postaw młodych ludzi w obliczu dynamicznych przemian niewielkich miast polskiej prowincji w latach 70. XX wieku. Jest opowieścią o Andrzeju Morawcu^[1] – pracowniku PZU handlującym ubezpieczeniami, zamieszkałym w fikcyjnym miasteczku Tomaszów zlokalizowanym koło Tarnobrzega i posiadającym wiele cech tego miasta (W oddali, w pogodne dni można było dostrzec wieżę kościoła w Koprzywnicy^[2]). Mieszka w dzielnicy zwanej Złodziejówką, przy ul. Słonecznikowej 32^[3]. Czując się obco w Tomaszowie i nie mogąc znaleźć tu sobie miejsca (I z niedowierzaniem stwierdził, że jest intruzem w Tomaszowie, w swoim rodzinnym miasteczku!^[4]), pewnego dnia rzuca pracę akwizytora ubezpieczeniowego i uderzywszy w twarz swojego dyrektora (niejakiego Bodka)^[5] wyrusza w półroczną podróż po Polsce. Włóczy się bez celu napotykając przeróżne typy ludzkie i tęskniąc do swej tomaszowskiej miłości - Haliny^[6]. Odwiedza kolejno:

• Kraków, gdzie poznaje Marcina Bednarka, obieżyświata^[7],
• Białystok, gdzie poznają leciwą prostytutkę^[7],
• Paniewo na Kanale Augustowskim, gdzie zabierają zgubiony portfel pewnej starszej kobiety, która sprzedała krowę^[8],
• kemping nad jeziorem Krzywym^[9], gdzie zostają obrabowani,
• Rygol, gdzie przez tydzień trudnili się dorywczą pracą przy młócce^[10],
• samotne gospodarstwo w Mułach nad jeziorem Szlamy, gdzie Morawiec rozstaje się z Bednarkiem^[11],
• Bystrzycę (posiadającą cechy Bystrzycy Kłodzkiej), gdzie poznaje odrażającego szczurołapa Aleksego Kulawca^[12],
• Zakopane (Wiktorówki i Rusinową Polanę), gdzie spotyka się z kochanką Małgorzatą Solińską^[13],
• Warszawę, gdzie spotyka się z kolegą Wickiem Czernym, który odniósł sukces w stolicy^[14].

Poznane osoby uświadamiają Morawcowi, że jego miejsce jest w Tomaszowie - tam, gdzie się urodził i spędził młode lata. Wraca więc do swego miasta z postanowieniem rozpoczęcia życia od nowa^[15].

• Ryszard Sadaj, Prowincjusz (wraz z posłowiem), Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1979, ISBN 83-08-00169-6