Przełajka

Przełajka
część miasta
Ilustracja
Cmentarz choleryczny pod Sośnią Górą
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Konurbacja

górnośląska

Miasto

Siemianowice Śląskie

W granicach Siemianowic Śląskich

1 kwietnia 1951

Powierzchnia

2,7 km²

Populacja (2019)
• liczba ludności


1576

Kod pocztowy

41-103

SIMC

0943180

Położenie na mapie
Położenie na mapie
50°20′22″N 19°03′10″E/50,339444 19,052778[1]

Przełajka (niem. Przelaika[2]) – część[3] oraz dzielnica Siemianowic Śląskich o charakterze mieszkaniowo-rolniczym, położona na północnych obrzeżach miasta[4].

Zamieszkuje ją 1576 mieszkańców (w okręgu wyborczym obejmującym tę część miasta; 2019)[5], co czyni pod tym względem najmniejszą dzielnicą miasta[6]. Graniczy z Piekarami Śląskimi, Wojkowicami, Będzinem, Czeladzią i Bańgowem (dzielnicą miasta). Rzeką graniczną jest Brynica[7]. Na Przełajce znajduje się kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Parafia należy do dekanatu Siemianowice Śląskie[8].

Nazwa

Od końca X do XIII wieku kształtują się nazwy służebne. Do nich należy zaliczyć nazwę wsi „Przelaja” (1313), „Przeleyka” (1532), „Przelaika” (1619), wreszcie „Przełajka”. W zabytkach polskiego piśmiennictwa wyraz „prelaja” oznaczał zobowiązanie poddanych do uczestnictwa w nagonce jeleni podczas książęcych polowań. Powinność tę w dokumentach łacińskich określano jako custodia cervorum. W ogólnym znaczeniu „przełaja” oznaczała „bok”, „ubocze” i w tym znaczeniu wyraz ten należy odnieść do nazwy miejscowości „Przełajka”, jako do osiedla znajdującego się na uboczu[9].

W alfabetycznym spisie miejscowości z terenu Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod obecnie używaną polską nazwą Przełaika[10]. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę „Przelaika” podając jej znaczenie jako An der Lake (am Teiche)[11].

Historia

W XIII wieku Przełajka była wsią książęcą, funkcjonującą jeszcze przez następne stulecia na prawie polskim, w przeciwieństwie do sąsiednich osad, które na przełomie XIII i XIV wieku lokowano ponownie na prawie magdeburskim. Rolnictwo i ziemiopłody odgrywały wówczas w Przełajce rolę drugorzędną. W dzień św. Urbana I 25 maja 1313 roku książę bytomsko-kozielski Ziemowit, syn Kazimierza II księcia bytomskiego, darował za „wielkie czyny” Przełajkę swojemu rycerzowi Przecławowi Dudkowi[4][12].

Dokument poświadczyli Andrzej ze Świętochłowic i Piotr z Paniów. Odtąd jako dobra rycerskie, Przełajka częściej zmieniała swych właścicieli. Kolejnym dziedzicem osady został Niklas (Mikołaj) z Przełaju (zm. 1420)[13], którego spadkobiercy uzyskali od księcia Bolka staw na pograniczu Dąbrówki, należącej wtedy do klasztoru w Mogile pod Krakowem. Książę w dokumencie z 6 grudnia 1420 roku zezwolił właścicielom Przełajki na podwyższenie wody w stawie, o ile da się to uczynić bez szkody dla młyna wodnego w Dąbrówce[12]. W 1456 roku jako dziedzic wsi występował Mikołaj Przeleyski[13].

W 1532 roku na opuszczonych dobrach, których wartość szacowano na 100 złotych reńskich, „siedział” Jan Twardawski. W tym czasie w Siemianowicach, Bańgowie, Michałkowicach i Przełajce silną pozycję majątkową uzyskały rodziny Starzyńskich, Borkowskich, Krecików i Mieroszeskich, których zasługą była krótka stabilizacja życia gospodarczego w tym rejonie. Pod zarządem Starzynskich podniosła się z ruiny Przełajka[14]. W 1625 roku Adam Starzyński odstąpił ją właścicielowi Załęża Andrzejowi z Borku Borkowskiemu[13]. W 1631 roku dobra te należały już do syna Andrzeja, Jana Borkowskiego[14].

W latach potopu szwedzkiego, około 1656 roku, padły one ofiarą pożaru wznieconego przez rabujących żołnierzy szwedzkich Karola Gustawa. W zniszczonym majątku osiadł wówczas Andrzej Krecik vel Kreczyk ze Stanwic i Mokrego[13]. Podejmowane przez niego próby ponownego osiedlenia chłopów i odbudowy Przełajki nie powiodły się. Andrzej Krecik współczesnym dał się poznać jako fundator kaplicy pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny przy kościele farnym w Czeladzi. Była to powszechnie przyjęta forma ekspiacji za grzechy[14].

Prawdopodobnie po śmierci Andrzeja Krecika w 1694 roku Przełajka oddana została na trzy lata w dzierżawę Janowi Kamińskiemu. Następnie przejął ją najstarszy syn Andrzeja, Józef Konstanty Krecik ze Stanwic, który w 1700 roku wyraził zgodę na pobór dziesięciny w swoich dobrach na rzecz proboszcza z Czeladzi, aby w zamian została zdjęta ekskomunika. Mieszkańcy Przełajki już od 1694 roku byli wyłączeni ze wspólnoty wiernych, za uchylenie się od tej powinności na rzecz Kościoła. Konflikt nie został jednak w pełni zażegnany, gdyż w 1774 roku Józef Konstanty znieważył czynnie w kościele księdza prałata czeladzkiego. Spór rozstrzygnęła śmierć krewkiego szlachcica, po którym dobra dziedziczył jego brat, Jan Jerzy Krecik[14]. Po jego śmierci dziedziczką na Przełajce jest wdowa po nim Ewa Krecikowa[15].

Z jej rąk dobra Przełajki przechodzą w posiadanie hrabiego Hugona I Henckla von Donnersmarcka na Siemianowicach i zostały złączone z kompleksem dóbr siemianowickich[13]. W 1726 roku nowy właściciel, hrabia Donnersmarck zbudował nad stawem przełajskim fryszerkę[16]. Odtąd dobra przełajskie stanowiły część dóbr siemianowickich, aż do 1 lipca 1871 roku, kiedy wszystkie majątki dóbr siemianowickich razem z obiektami przemysłowo–górniczymi nabyła od hrabiego Hugona I Henckel von Donnersmarcka spółka akcyjna Zjednoczone Huty Królewska i Laura z siedzibą w Berlinie. Własnością tej spółki pozostał obszar dworski w Przełajce aż do czasu II wojny światowej.

Do 1951 roku miejscowość była siedzibą gminy Przełajka, kiedy to 1 kwietnia została ona zniesiona, a jej obszar włączono w granicę miasta Siemianowice Śląskie[16].

Architektura

Zabytki i obiekty historyczne na terenie Przełajki:

Komunikacja

Na dzielnicy kursują trzy autobusy zwykłe: 96, 196 i 664[18] oraz jeden nocny: 30N[18], dzięki czemu Przełajka ma połączenie z pozostałymi dzielnicami Siemianowic i Chorzowem, a w nocy też z Katowicami.

Główny szlak komunikacyjny Przełajki stanowi ulica Wiejska[19].

Galeria

Przypisy

  1. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 110927.
  2. ↑ Historic Geo Information System, Przelaika, Przełajka [online], gov.genealogy.net [dostęp 2026-04-25] (ang.).
  3. ↑ Główny Urząd Statystyczny, Rejestr TERYT. Wyszukiwanie. Przełajka [online], eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2026-04-25] (pol.).
  4. 1 2 Grzywocz 2013 ↓, s. 49.
  5. ↑ Ośrodek Rehabilitacyjny Wichrowe Wzgórza, Siemianowice Śląskie, Przełajka ul. Wiejska 2, 41-103 Siemianowice Śląskie [online], wnp.pl [dostęp 2026-04-24] (pol.).
  6. ↑ Opis… 2003 ↓, s. 20.
  7. ↑ Grodzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej: Geoportal Miasta Siemianowice Śląskie. siemianowice.geoportal2.pl. [dostęp 2020-12-25]. (pol.).
  8. 1 2 E-ncyklopedia wiedzy o Kościele katolickim na Śląsku, Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przełajce [online], silesia.edu.pl [dostęp 2026-04-25] (pol.).
  9. ↑ Janeczek 1993 ↓, s. 16.
  10. ↑ Knie 1830 ↓, s. 598.
  11. ↑ Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 71, OCLC 456751858 (niem.).
  12. 1 2 Janeczek 1993 ↓, s. 17.
  13. 1 2 3 4 5 Grzywocz 2013 ↓, s. 50.
  14. 1 2 3 4 Janeczek 1993 ↓, s. 21.
  15. ↑ Janeczek 1993 ↓, s. 22.
  16. 1 2 Grzywocz 2013 ↓, s. 51.
  17. 1 2 Pędzińska 2019 ↓, s. 24.
  18. 1 2 Wszystkie linie dla przystanku Przełajka Pętla - Rozkład jazdy linii dla przystanku [online], rj.transportgzm.pl [dostęp 2026-04-24].
  19. ↑ Grzywocz 2013 ↓, s. 53.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.