QueerMuzeum Warszawa

Lambda Warszawa jest najstarszą w Polsce organizacją działającą na rzecz osób nieheteronormatywnych od 1997 roku. Jako jedna z nielicznych organizacji posiadała stałą siedzibę, w związku z czym mogła przyjmować i gromadzić dary od prywatnych darczyńców. Jej archiwum to największy w Polsce zbiór artefaktów dotyczących społeczności LGBTQIA+ obejmujący okres od 1906-2024, na który składa się ponad 100 tysięcy jednostek archiwalnych zawierających dokumenty, zdjęcia, czasopisma, wycinki prasowe, plakaty, ulotki i inne. Kolekcja prasy obejmuje wszystkie wydawane w Polsce periodyki, od emigracyjnego „Biuletynu” wydawanego od 1983 roku przez Andrzeja Selerowicza, uznawanego za pierwsze polskie pismo społeczności osób nieheteronormatywnych, po "Filo", "Inaczej", "Efebos" czy "Okay". W zasobach znajdują się także:

• archiwalia wrocławskiej grupy “Etap” – pierwszej polskiej grupy LGBTQIA,
• archiwalia EEIP z Wiednia,
• archiwalia Jana Snarskiego z Wrocławia,
• archiwum Wolfganga Joehlinga z Warszawy,
• archiwum Stowarzyszenia Grup Lambda,
• archiwalia Inicjatywy Gdańskiej,
• archiwalia pierwszej litewskiej organizacji lesbijskiej “Sappho”.

W archiwum znajdują się także pamiątki po Ryszardzie Kisielu i Leszku Truchlińskim, pionierach polskiego ruchu osób LGBTQIA+.

Od 2022 istnieje także Cyfrowe Archiwum Lambdy Warszawa, w którym stopniowo udostępniane są zdigitalizowane dokumenty – docelowo ok. 50 tys. stron skanów^{[2][6][8][13][14]}.

W kolekcji QueerMuzeum znajduje się twórczość działających w Polsce osób nieheteronormatywnych oraz dokumenty dotyczące społeczności LGBTQIA+ i ruchu na rzecz mniejszości seksualnych. Znaczna część kolekcji to archiwalia i eksponaty otrzymane w darach od osób prywatnych, często ratowanych przed zniszczeniem lub wyrzuceniem podczas likwidacji mieszkań po zmarłych osobach. Kolekcja zawiera m.in. następujące eksponaty:

• akt nominacji poselskiej Anny Grodzkiej, działaczki społecznej i pierwszej osoby transpłciowej w polskim parlamencie (wybrana w 2011 roku),
• maszynę do pisania Tadeusza Olszewskiego, dziennikarza, poety i prozaika, związanego z Warszawskim Ruchem Homoseksualnym, oraz maszynopis jego powieści “Zatoka ostów 2”,
• ręcznie robione czasopismo gejowskie z 1956 roku pt. „Efeb Polski, czyli Nowe Ateny”, odnalezione we Wrocławiu i symbolicznie łączące okres międzywojenny z latami 80. oraz „Biuletynem” Selerowicza,
• maszyna do szycia i suknia drag queen Kim Lee,
• fotografie Wolfganga Jellinga, który w związku z zakochaniem w Polaku przeniósł się z NRD do Polski i zmienił obywatelstwo,
• 12-metrową tęczową flagę, uszytą w 2006 roku przez Michała Pawlęgę, Krzysztofa Kliszczyńskiego oraz osoby wolontariackie Stowarzyszenia Lambda w ramach sprzeciwu wobec zakazu zorganizowania Parady Równości w Warszawie, w której w wyniku ataku na Marsz Równości w Lublinie wypalono dziury racą, a następnie zniszczono ją podczas warszawskiej akcji upamiętniającej Milo Mazurkiewicz na moście Łazienkowskim,
• zdewastowane homofobicznymi napisami drzwi do siedziby Lambdy Warszawa, które próbowano podpalić oraz kamienie, którymi wybijane były szyby lokalu Stowarzyszenia^[2][6].

Stowarzyszenie Lambda Warszawa jest także wydawcą periodyku "QueerStoria. Czasopismo społeczno-historyczne Archiwum Lambdy Warszawa", którego pierwszy numer ukazał się na przełomie 2018 i 2019 roku. Kolejny numer 2/3 ukazał się jako łączony za lata 2019-2020, a w 2022 opublikowano nr 4 (za rok 2021)^[15][16][17]. W QueerMuzeum mieści się siedziba redakcji pisma^[9].

Symbolicznego przecięcia wstęgi w dn. 6 grudnia 2024 r. dokonali wspólnie goście honorowi, m.in. Anna Grodzka, Izabela Morska i Ryszard Kisiel. Podczas inauguracji swojej działalności QueerMuzeum otrzymało w darze oryginalną tęczową flagę wykonaną przez Gilberta Bekera, twórcę tego symbolu^[9][18].

W kolejnych dniach odbył się program weekendu otwarcia (7-8 grudnia 2024), w ramach którego miały miejsce oprowadzania kuratorskie po wystawie stałej Oś czasu i czasowej Dary oraz debata pt. "Jakiego QueerMuzeum potrzebuje Warszawa?", zorganizowana we współpracy z Muzeum Sztuki Nowoczesnej^[1].

27 grudnia 2024 r. miało miejsce udostępnienie archiwum Lambdy Warszawa oraz inauguracja kolejnego numeru czasopisma "QueerStoria"^[1].

Stała ekspozycja QueerMuzeum zaprezentowana jest w formie osi czasu systematyzującej wiedzę o przeszłości osób nieheteronormatywnych w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej od czasów nowożytnych. Podzielona jest na dwie części: ukazującą systemową opresję wobec osób nieheteronormatywnych oraz drugą, prezentującą biografie i codzienność tych osób. Na ścianach pomieszczenia zaprezentowany jest wybór historycznych dokumentów, listów, druków, wycinków prasowych oraz umieszczonych w gablotach i na kubikach artefaktów, a także nagrania audio i wideo. Format ekspozycji jest efektem ograniczeń lokalowych.

Wystawa składa się z ośmiu rozdziałów:

• I. „Kiedyś”, obejmującą okres od XVI do XVIII stulecia
• II. „Rozum przeciw przesądom i romantyczne poszukiwania: 1790-1850”
• III. „Zaciskanie pętli: 1850-1890”
• IV. „Żyć własnym życiem: 1890-1933”
• V. „Otchłań: 1933-1945”
• VI. „Cisza: 1945-1965”
• VII. „Reakcja i rewolucja: 1965-1990”
• VIII. „1990-2003: Przełom?”

Pierwszy z nich sięga 1559 roku i prawodawstwa na terenach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wśród nowszych eksponatów jest m.in. fragment Kodeksu karnego z 1932 roku (tzw. kodeks Makarewicza), w którym po raz pierwszy w polskim prawie zniesiono penalizację stosunków seksualnych między osobami tej samej płci (pod warunkiem, że nie była to prostytucja). Narracja kończy się symbolicznym eksponatem z 2003 roku, poświadczającym rozpoczęcie prac legislacyjnych w zakresie ustawy o związkach partnerskich przez Senat RP^{[1][3][8][19]}.

Historyczna narracja oparta jest na archiwaliach ukazujących historyczne ślady obecności osób nieheteronormatywnych w Polsce, co daje wrażenie fragmentaryczności oraz konieczności dalszych badań i wydobywania świadectw – wystawa wyraża potrzebę dalszej rekonstrukcji historii polskiej społeczności osób LGBTQIA+. Krytykowana jest jako zbyt martyrologiczna czy też skonstruowana z perspektywy większościowej, jednak docenia się w niej uwypuklenie nie tylko roli osób znanych, ale całej społeczności oraz podkreślenie roli nieheteronormatywnych kobiet i znaczenia ruchu lesbijskiego^[7].

Ekspozycji towarzyszy przewodnik, w którym znajdują się szczegółowe opisy wszystkich 132 eksponatów. W 2025 planowane jest udostępnienie anglojęzycznej wersji przewodnika oraz cyfrowej wersji wystawy^[19].

Oś czasu została opracowana przez zespół w składzie: Anna Dżabagina, Wiktor Dynarski, Jakub Gawkowski, Adriana Kapała, Kamil Karczewski, Krzysztof Kliszczyński, Sebastian Matuszewski, Łukasz Mikołajewski, Joanna Ostrowska, Grzegorz Piątek, Magdalena Staroszczyk, Piotr Szarota, Wojciech Śmieja, Krzysztof Tomasik i Paweł Żukowski, pod kierownictwem prof. Piotra Laskowskiego z Pracowni Badań nad Historią i Tożsamościami LGBT+ Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych UW. Aranżację przestrzenną opracowała Anna Sarnowska, projekt graficzny – Daniel Szwed, a opracowaniem materiałów wideo i opieką konserwatorską zajęła się Monika Supruniuk. W nagraniach audio głosu użyczyli: Helena Urbańska, Marek Barbasiewicz, Mateusz Górski, Jacek Poniedziałek^[19].